DİNLER (İnanç Kurumları)

BÜYÜK İNANÇ KURUMLARI

1- Hak (Vahye dayalı) Dinler

a) Makbul ve Geçerli Din

b) Muharref (çarpıtılmış) Dinler

2- Batıl (Vahye dayanmayan geçersiz) Dinler

DİN HÜKMÜNDEKİ SİYASİ VE FELSEFİ AKIMLAR

1- İslâm'dan Kopan Kamplar

* İsmaîlîlik

* Dürzîlik (Dürzülük)

* Nusayrîlik

* Râfızıylik

* Kadyânîlik

* Bahâîlik

2- Tamamen İslâm Dışı Çağdaş Fikir ve İnanç akımları

* Rasyonalizm

* Darwinizm

* Pozitivizm

* Sosyalizm

İMÂN KAVRAMI

* Sözlük anlamı

* İmânın, Toplumsal Disiplin Açısından Fonksiyonu

* İmân Sözcüğünün, Terimsel Anlamı ve İmân Vicdan Sorunu

* İmânın niceliği

-İcmâlî imân.

-Tafsilî imân

-Talidî imân

-Tahkıykî imân

-Makbul imân

-Merdud imân

-Masum imân

-Matbu imân

-Mevkuf imân

* İmân ve gayb, inanabilme yeteneği

* İmân ve diyalektik

* Kelâmcı Kampları

* İmân Açısından Kâinata Bakış

* Varlık Realitesi ve Kâinat Tablosunda İnsan

* Madde ve Hayat

* İmân-amel ilişkisi

* İmân amelin bir parçası mıdır, imân azalır mı çoğalır mı ?

* Kur'ân'ın Bütünlüğü İlkesi ve İmân

* Genel Çizgileriyle İmânsızlık

İMÂNIN KARŞITLARI

KÜFÜR KAVRAMI

KÜFRE NEDEN OLAN SÖZ, KANAAT VE DAVRANIŞLAR

a) Allah (cc) ile ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları

b) Peygamberlerle ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları

c) Semâvî kitapların birinci derecedeki gerçekleriyle ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları:

d) Semâvî kitapların ikinci derecedeki gerçekleri ile ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları

e) Meleklerle ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları

f) Ahiret hayatı ile ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçlar:

g) Çeşitli konulardaki Yanlış Düşüncelerle ilgili küfür suçları

KUR'ÂN-I KERÎM KÂFİRLERİ VE KÜFRÜ NASIL ANLATIYOR

KÜFRÜN ÇEŞİTLERİ

1-Küfr-i Cehlî

2-Küfr-i İnâdî

3-Küfr-i Hükmî

ŞİRK KAVRAMI

* Şirkin İçyüzü

* Şirkin Tarihsel Kökeni

* Şirk Çeşitleri

1-ANİMİZM (Ruhlara tapma inancı)

2-FETİŞİZM (Büyü ve korku dini)

Fetişizmin içyüzü

Müslüman toplumlarda fetişist eğilimler

Batıl inançların kaynakları ve yayılma şekilleri

a) Her türlü büyü

b) Fal ve kehânet

c) Ermişliğe bağlanan kehânet

d) Faniyi tanrılaştırma

e) Eşya ve olaylardaki kutsal gizemlere inanma

3-DÜALİZM (Seneviyye = Çift tanrılı Din)

* KUR'ÂN-I KERİM'de ŞİRK VE MÜŞRİKLER

Kur'ân-ı Kerîm'e göre şirk koşan insanın ruhsal yapısı

Kur'ân-ı Kerîm, müşriklerin kinci olduklarını haber veriyor

Kur'ân-ı Kerîm, müşrik anne ve babaların, mü'min çocuklarına ne diyor.

Kur'ân-ı Kerîm, çok açık bir ifade ile: "MÜŞRİKLER SIRF PİSLİKTİR !" diyor

NİFAK KAVRAMI

Nifak kelimesinin sözlük ve terimsel anlamı

«Nifak» ile «Takiyye» arasındaki fark

Takiyyenin meşrulaştığı şartlar var mıdır

İslâm Tarihinde İlk Münafıklar

Kur'ân-ı Kerîm münafıklar hakkında ne diyor

Nifakın içyüzü ve münafık insanın kişiliği

Günümüzde nifak ve münafıklar

ZENDEKA (Zındıklık) KAVRAMI

«Zındık» kelimesinin sözlük ve terimsel anlamı

Zındık sözcüğü İslâm tarihinde iİk defa ne zaman kullanıldı

«Zındıklık» sözcüğüne yüklenen farklı anlamlar

İslâm dünyasında zındıklık nasıl başladı, nasıl gelişti

Günümüzde zındıklık

İRTİDAD (veya riddet) KAVRAMI

«İrtidâd» kelimesinin sözlük ve terimsel anlamı

Geniş anlamda irtidâd ya da riddet nedir

Kur'ân-ı Kerîm mürtedler hakkında ne diyor:

İrtidâd, aynı zamanda bir İslâm hukuku konusudur

* * *

BÖLÜM-II

İMÂNIN TEMEL KURALLARI

ALLAH'a İMÂN

Bilgi araçları ve imân

TEVHİD

Tevhid ve ahlâk

Allah Teâlâ'nın sıfatları

Kur'ân-ı Kerîm Allah Teâlâ'yı bize nasıl anlatıyor

Allah Teâlâ'yı görmek mümkün müdür

MELEKLERE İMÂN

Kur'ân-ı Kerîm melekleri nasıl anlatıyor

KİTAPLARA İMÂN

Kur'ân-ı Kerîm'le ilgili inancımız nasıl olmalıdır

PEYGAMBERLERE İMÂN

Peygamber, nebi, rasûl ve mürsel sözcüklerinin terimsel anlamları

Neden peygamberlere inanmalıyız

Peygamberlerin kişiliği ve peygamberlik

Peygamberlerin sayıları, mücadele ve çileleri

Mucize

Son peygamber olarak Hz. Muhammed Mustafa (sav)'nın kişiliği ve misyonu

AHİRET GÜNÜNE İMÂN

Kıyamet nedir

Kıyamet ne zaman kopacaktır .

Neden âhirete inanmalıyız

Ahiret, bilimsel açıdan da ölümün çağrıştırdığı bir gerçektir

Kur'ân'da âhiret

KADERE VE KAZAYA İMÂN

Kader kavramı

Kaderin anlaşılmasındaki zorluğun nedeni

Kader ve irâde

İyilik, kötülük ve sorumluluk

Kaderîler'in irâdeye ilişkin görüşleri

Cebrîler (fatalistler)'in irâdeye ilişkin görüşleri

Kaza kavramı

Kader ve rızık

Tevekkül ve kader

Ecel ve kader

Ecel ve ömür

Ecel değişir mi ?

* * *

BÖLÜM-III

İTİKADLA İLGİLİ ÇEŞİTLİ KONULAR

BÜYÜ, KEHÂNET, MEDİTASYON

Büyünün içyüzü

Kehânet

Meditasyon

Ruh

Cin

Şeytan

İNSAN İLİŞKİLERİNDE İNANCIN BELİRLEYİCİ ROLÜ

Mü'minin insanlara karşı içsel tutumu

Müvâlât (Taraftarlık)

Hazer (korunmak ve tedbirli olmak)

Müsâleme (Barışçı olmak)

Mü'minin insanlar hakkındaki kanaati

Tahsin

Te'vil

Tefsîk

Tekfîr

SONUÇ

KONULAR VE KAVRAMLAR DİZİNİ

ŞAHIS ADLARI DİZİNİ

SUNUŞ

Mü'minler arasındaki en önemli bağ imandır. Bunun sağlam ve güçlü kalabilmesi İslâm İnanç sisteminin çok iyi bilinmesine bağlıdır.

Müslümanlar Kur'ân gerçekleri hakkında yeterli bilgiye sahip bulundukları ve değerlerine bağlı oldukları çağlarda hep yükselmiş, aksine gittikçe de hep çözülmüş ve çökmüşlerdir. Çünkü mü'minlerin hem dünyada birlik ve beraberlik içinde güçlü ve mutlu yaşayabilmeleri, hem de âhirette ebedî kurtuluşa ermeleri ancak sağlam bir imânla mümkündür.

Hiç kuşku yok ki biz Müslümanlar bu konuda ayrıca insanlık dünyasına karşı da sorumluyuz. Gerçeklere en doğru şekilde inanmayı bütün insanlara anlatmakla, Kur'ân'ın mesajını, dünyanın en uzak köşelerine kadar ulaştırmakla mükellef bir ümmetiz.

Yayınevimiz bu önemli görevin idraki içinde şimdiye kadar verdiği hizmetlerin bir yenisini elinizdeki bu eserle sunmaktadır. Ferit Aydın tarafından hazırlanan bu kitabın okuyucuya faydalı olmasını umuyoruz.

KAHRAMAN YAYINLARI

12 Temmuz 1995- İstanbul

ÖNSÖZ

Aklın en büyük görevi, kendisini yaratan Allah'a inanmaktır. Çünkü ALLAH (cc) EN BÜYÜK GERÇEK'tir. Bütün peygamberler tarih boyunca aklı bu göreve çağırmışlardır. Bu görevin Kur'ân'daki adı ise «İmân» dır.

İmân, birbirini tamamlayan temel prensiplerin, oluşturduğu bir inanç sistemidir. Bu sistem bir bütündür. Bilim dilinde inancın bir başka adı da «akîde» dir; Çoğulu «Akâid» dir.

İslâm Tarihi'nde ilmin, zihinden yazıya dökülmeye başlandığı günlerden zamanımıza kadar çeşitli konularda olduğu gibi akâid konusunda da değerli eserler verilmiştir. Bu kaynaklar, her çağda Müslümanlara ışık tutmuş, Kur'ân ve Sünnet'in çizgisinde inançlarını korumalarına yardım etmiştir. Bu çalışmalardaki sürekliliğin temelinde iki amaç bulunduğunu söylemek mümkündür.

Bunlardan biri, zaman zaman Müslüman olan millet ve toplulukların İslâm'a en doğru şekilde bağlanmalarını sağlamak, diğeri ise, devirler boyu dış kültürlerin etkisi altında yozlaşmaya yüz tutan anlayış, düşünce ve değer yargılarını ıslah etmek, bu suretle toplumun İslâm'dan kopmasını önlemektir. Bu çalışmamızın da temelinde aynı niyetin bulunduğunu vurgulamak isteriz. Çünkü son zamanlarda bazı odaklar, zihin bulandırıcı ve saptırıcı birtakım felsefi ve ideolojik düşünceler ortaya atarak Müslümanların vicdanları üzerinde yönlendirici etkiler bırakmak istemişlerdir. Bu çevrelerin ısrarlı, sinsi ve yıkıcı gayretlerine karşı Müslümanları uyarmak ve aydınlatmak, ilme hizmet edenlerin kaçınılmaz görevidir. İşte bu noktadan hareketle kaleme alınmış olan bu kitabın özellikle en büyük amacı, İslâm'ın ve Kur'ân'ın bir bütün olduğunu zihinlere kazımak ve bir insanın, eğer gerçekten bu bütünlüğe inanıyorsa ancak mü'min sayılabileceğini, aksi halde İslâm'la hiçbir ilişkisinin bulunamayacağını kanıtlamaktır.

Kitabın ikinci amacı da bir insanın aynı zamanda (birbiriyle çelişen ve birbirini yalanlayan) iki farklı inancı kabul edemeyeceğini, bunu yapanların ise esasen bilinçsiz değil, bilakis sinsi ve maksatlı olduklarını su yüzüne çıkarmaktır. Belirtmek gerekir ki nifakın yeni bir türü olan bu eğilim son zamanlarda yaygınlık kazanmış ve imân konularında yeterli bilgiye sahip olmayanları tehlikeli yanılgılara düşürmüştür. Bu nokta göz önünde bulundurularak imânî ve felsefî kavramlar analitik açıklamalarla sunulmuş, böylece İslâm İnanç Sistemi'ne hiçbir hilenin asla karıştırılamayacağı bir kez daha ortaya konmuştur. Dolayısıyla yüzyıllar önce Müslümanların yaşamadığı çağdaş vicdânî sorunlara, tabiatıyla yer vermemiş bulunan eski akâid kitaplarının bu konudaki boşluğunu doldurmak kitabın temel amacıdır.

Ayrıca, Lâikçilik, solculuk ve hümanizm gibi çağımızın materyalist sapkın akımları karşısında toplumun yaşadığı değişimler ve evrensel değerlerin uğradığı yıkımlar göz önünde bulundurularak kitapta, din sosyolojisine de yer verilmiş, önemli ilgiler ve çağrışımlarla doyurucu açıklamalar yapılmıştır.

Metod olarak üç bağlamdan oluşan kitabın her bölümü, temel konudan ayrıntılara doğru açılan bir yelpaze şeklinde sunulmuş, böylece okuyucunun, aradığını rahatça bulabileceği bir yöntem izlemiştir.

Bu ana bölümlerin birincisinde din ve imân kavramları ile imânsızlığın çeşitli şekilleri olan küfür, şirk, nifak, zındıklık ve irtidad kavramları ele alınmış, bu terimlerin içerdiği çok yönlü anlamlar derinlemesine işlenmiştir. Özellikle Darwinizm, Pozitivizm ve Marksizm gibi çağdaş felsefî ve ideolojik düşünce akımlarının neden olduğu sapmalara yer verilerek Müslümanların tereddüt içinde oldukları birçok yanıltıcı noktalar açıklığa kavuşturulmuştur.

İkinci Bölümde kısaca «Amentü» olarak bilinen imânın altı ilkesi işlenmiş, gerçek tevhidin ne olduğu geniş açıklamalarla sunulmuştur.

Üçüncü Bölümde ise insan psikolojisini yönlendirmede etkili olan büyü, kehânet ve meditasyon gibi konularla ruh, cin ve şeytan gibi aklın izah edemediği metafizik gerçekler üzerinde bilgi verilmeye çalışılmış, bu konuların imânla olan ilişkilerine açıklık getirilmiştir.

Bu çalışmanın herkese yararlı olmasını diliyoruz. Özellikle İslâm'ı (kısmen de olsa) inkâr edici bir düşünce ya da ideolojiye bağlanan, bununla birlikte Müslüman olduğunu sanan, ancak böyle bir inanış ve kanaat biçimiyle mü'min sayıldığını hiçbir zaman kanıtlayamayacak olan insanlar için bu kitabın iyi bir klavuzluk edeceğine inanıyor, vicdanlarda batıl inanışların değil, gerçeklerin yer alması için Allah'a dua ediyoruz.

FERİT AYDIN [1]

BÖLÜM-I

İSLÂM İNANCINDA TEMEL KAVRAMLAR

İslâm'da inancın kaynağı «vahiy»[2] dir, özü ise «Tevhid»[3] dir; Temel prensipleri ve ayrıntılarının tamamıyla birlikte bir bütün oluşturur.

Genel çizgileriyle, İslâm inancının tanımlanması, Kur'ân-ı Kerîm'in koyduğu ölçülerle sınırlıdır. Bu tanımlama ise en özet biçimde «Kelime-i Tevhid» [4] olarak bilinen cümlede ifadesini bulmaktadır.

Tevhid'e, (Yani Allah Teâla'nın varlığı ve birliği inancına) bağlı olarak İslâm'da üç temel kavram vardır. Bunlar: İmân, amel ve ahlâktır. Bu terimler «Din»'in kapsamı içinde birbirini tamamlayan üç önemli kurumun adıdır.

İslâm inanç sisteminin temel ilkeleri, «İmân»' ın konusudur ve (ileride inceleneceği üzere) altı tanedir. Bütünlük, evrensellik ve doğallık gibi ana özellikler içinde insanın aklına ve vicdanına hitap eden bu temel ilkeleri şu şekilde özetlemek mümkündür:

1-Hak ve gerçek olduğuna inanılması gereken kutsal değerlerin tümü bir bütündür.

2-Bu değerlerin hepsi birden bir bütün olarak evrenseldir.

3-Sağduyuya uygundur, insan vicdanını tatmin eder.

Esasen İslâm'ı bu kurumlarıyla öğrenmek ve yaşamak çok basittir. Ancak bu konudaki bilgileri en ince ayrıntılarıyla, hikmetleriyle ve kanıtlarıyla kavrayabilmek, onları sistematik bir plan çerçevesinde incelemekle mümkündür. Özellikle imânın karşıtı olan «Küfür», «Şirk», «Nifak», «Zendeka», ve «İrtidad» kavramlarını da çok iyi bilmek gerekir. Çünkü bunlar birer imânsızlık durumudur. Bu nedenle «İslâm inanç sistemi»'nin konusunu oluşturan bütün bilgiler arasında temel kavramlar ve onların karşıtları büyük önem taşır.

DİN KAVRAMI VE ÇOK YÖNLÜ AÇIKLAMASI

(Rûhânî ve seküler yaşam)

Kur'ânî bir kavram olarak «din» teriminin verdiği orijinal anlam, felsefî yorumlarla veya avamın yoz anlayışıyla bu sözcüğe yüklenen yapay anlamdan çok farklıdır. Dolayısıyla Müslüman kişi dikkatini bu nokta üzerinde yoğunlaştırmak zorundadır.

«Din» sözcüğü, Kur'ân-ı Kerîm'in birçok yerinde anlam bakımından son derece ince farklarla geçmektedir.

Örneğin bir yerde: «Kargaşa yok olup, ortada din olarak yalnızca Allah'ın dini kalıncaya kadar onlara karşı savaşın. » [5] denilmekte; Bir diğer yerde: «Zina eden kadının ve erkeğin her birine yüz değnek vurun; eğer Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız Allah'ın dinini uygulamada sizi, onlara karşı acıma duygusu tutmasın. » [6] diye geçmekte; Peygamber Hz. Yusuf (as)'la ilgili olarak bir başka yerde ise: « İşte Yusuf'a böyle bir çözüm ilham ettik, yoksa kralın dinine göre kardeşini alıkoyamazdı. » [7]diye ifade edilmektedir.

Dikkat edilecek olursa bu üç âyette de «din» sözcüğü -mutlak olarak-açıkça: düzen, rejim, yasalar manzumesi ya da yönetim biçimi anlamlarını vermektedir. Elbette ki bunun yanında- terimsel olarak- Allah Teâlâ'nın, imân ve amel kapsamında insanlara yönelttiği yasaların tamamına da denir.

Oysa yaşanmakta olan kavram kargaşası içinde bu terimin anlamı saptırılmıştır. Arapça olan «din» sözcüğü, Avrupa dillerinde kullanılan «Religion» sözcüğünün, büyük olasılıkla bir tercümesi olarak düşünülmüştür. Halbuki bu yanlıştır. Çünkü «religion» sözcüğü ile anlatılmak istenen şey, Hırıstiyanlığın öngördüğü din biçimidir. Hıristiyanlığın din anlayışı ise tamamen rûhânîdir. [8] Halbuki rûhânî yaşam, İslâm'daki dinin, son derece geniş alanı içinde çok küçük bir yer işgal eder. İslâm'daki din kavramının kapsamı ise o kadar geniştir ki Müslüman kişinin yaşadığı hiçbir olay din çemberinin dışında cereyan edemez. Dolayısıyla rûhânî yaşam, seküler [9] yaşamla birlikte dinin bütünlüğü içinde birbirlerini tamamlarlar.

İslâm'da din kavramının ne kadar geniş bir kapsama sahip olduğunu anlayabilmek için mükellef bir insanın-ne durumda olursa olsun - tüm eylem, tutum ve davranışlarını belli kayıtlarla hükme bağlayan İslâm'ın temel kurallarını incelemek yeterlidir. Çünkü insan ne yapıyor olursa olsun İslâm, onun işlediği her eylemi, takındığı her tavrı, sergilediği her tutumu, belli bir isim altında hükme bağlamıştır. Bu hükümlere fıkıh dilinde «Ef'âl-i mükellefîn»[10] denir. Bunlar dokuzdur ve fıkıh literatüründe şu adlar altında sıralanır:

Farz, vâcip, sünnet, müstehab, mübah, haram, mekruh, sahih, batıl.

Onun için, bir Müslüman ister ibadet gibi rûhânî bir eylem ve durum içinde bulunuyor olsun; ister yemek, içmek, alıp satmak, evlenmek, oy vermek, bilimsel bir çalışma yapmak, okumak, yürümek ve dinlenmek gibi -sayılamayacak kadar çok-ve tamamen seküler, meşru ya da gayrimeşru yaşamdan herhangi bir fiil ve hareket içinde bulunuyor olsun; ya da yasaklardan birini işlemekte olsun; onun bu eylemlerinden her biri yukarıda sayılan dokuz hükümden mutlaka birinin konusu olur. Dolayısıyla Müslüman kişinin işlediği her fiil dinin kapsamı içindedir.

Aslında «din» kavramı bundan da öte en geniş anlamda, bütün kâinâtı kuşatan bir kapsam ifade eder. Din en öz tanımla: Allah'ın bütün varlıkları yaratıp yönettiği âlemşümûl sistemin adıdır. Bu sistem Kur'ân-ı Kerîm'in «Sünnetullâh» diye adlandırdığı [11] evrensel yasalarla işler. Materyalistlerce «Doğa kanunları» denilen bu yasalardan başka Allah Teâlâ'nın, yeryüzünde uygulanmak üzere peygamberlere indirdiği vahiyler de vardır ki bunlara da «teşrii yasalar» denir. Örneğin Tevrat, İncil ve Kur'ân-ı Kerîm, insanların yaşam ve yönetim biçimini belirlemek ve düzenlemek üzere Allah (cc) tarafından indirilmiş teşrii yasalardır. Bu yasalar - genelde - sanıldığı gibi insanların sırf rûhânî yaşamını değil, bilakis dünyevi hayat tarzlarını da belli bir disipline bağlayan maddeler içerirler. Peygamberlere indirilen vahiyler, Allah'ın kelâm sıfatına bağlı «tenzilî» anayasalardır; Doğa kanunları ise O'nun irâde sıfatına bağlı «Tekvînî» bir anayasadır. Tenzîlî şerîatlerin her biri, indiği zamanın şartlarına göre insanların hayatını belli bir düzene oturturlar. Bunların içinde en kapsamlı ve en kalıcı olanı Kur'ân-ı Kerîm'dir. Vahiylerden farklı olan tekvînî anayasa (yani doğa kanunları) ise Allah'ın irâdesine bağlı olarak otomatik şekilde işlerler. Din kavramı işte bütün bu yasaları kapsamaktadır.

Ne varki zaman içinde temel değerlerin yozlaşması ve gelenekselliğin düşünce yapısına egemen olması, «din» kavramına da tek yanlı bir anlam yüklenmesine neden olmuştur. Bu yüzden, ilk İslâm akademisyenleri tarafından kâleme alınmış olan eserler çağdaş düşünce akımları karşısında kendini kanıtlayabilecek güçlü anlatım ve yorum üslûpları içinde yeniden sunulamamış, sonuç olarak «Din» kavramı, Kurân-ı Kerim'deki evrensel anlamıyla çağdaş insana yansıyamamıştır. Dinin hemen her zaman namaz, oruç, itikâf, zikir, âyin ve dua anlamlarında algılanmasının nedeni budur.

Bunlar bir yana, dinin kesin şekilde yasaklamış olduğu, hatta dinden çıkma nedeni olarak açıkladığı fal ve büyü gibi şeylere dinî birer değer olarak bakanlar bile vardır. Bu nedenle çağdaş toplum, dinin kavram olarak ne olup olmadığı hakkında henüz yeteri kadar aydınlanmış değildir. Hatta birçok kimse, insanın seküler yaşamının din kapsamı dışında olduğu kanaatine kapılmıştır ki bu kanaat pozitivistlerle Müslümanlar arasında tartışmalara neden olmuştur. Dine ilişkin bu genel bilgisizlik nedeniyledir ki toplumun büyük bir kesimi, siyasi, sosyal ve ekonomik olayların dindeki yerini ve hükmünü bilmemekte hatta merak bile etmemektedir. Çünkü halk, dinin bu olaylar hakkında hüküm verebilecek bir güç ve kaynak olduğu gerçeğinden hemen hemen habersizdir. Halbuki meşru ve helâl diye bildiğimiz faaliyet ve çalışmalarımızın tümünde vicdanımızı serbest bırakan şey dindir; Ruh derinliğimizdeki bu özgürlük duygumuzun kaynağı dindir. Keza haram, yasak ve gayrimeşru olarak vicdanımızda mahkum ettiğimiz eylemlerden, faaliyetlerden, söz ve davranışlardan uzak durmaya bizi zorlayan yine dindir.

Bu otorite, yalnız vicdanlarımıza değil, aynı zamanda kültürümüze ve sosyal hayatımızın büyük bir kısmına da egemendir. Nitekim güvenlik ve yargı organlarının ulaşamadığı ve beşeri yasaların güç yetiremediği tenhalarda bile insanları frenleyerek yıkıcı eylem ve faaliyetlerin bu suretle yaygınlaşmasını engelleyen gizli kudret dinin vicdanlardaki müeyyidesidir. Kanunların tanıdığı serbestliğe rağmen alkollü içki kullanmaktan, domuz eti yemekten, faizle muamelede bulunmaktan, zina fiilinden ve daha nice haramlardan sakınan milyonlarca insanın bu hayat disiplinini -kuşkusuz- seküler yasalar değil, bilakis din sağlamaktadır. Çünkü dinin, insan vicdanında saygıdeğer bir yeri ve topluluklar üzerinde derin etkisi vardır. Aynı insanların din yasaları ile beşerî yasalar karşısındaki tutumları karşılaştırılacak olursa din lehinde çok büyük farkların saptanacağı kesindir. Öyleki beşerî yasaları, buldukları her fırsatta çiğneyen birçok insanın en mahrem yerlerde bile din yasalarına karşı son derece saygılı davrandığı bir gerçektir.

Şu noktaya dikkat etmelidir ki gerek zina, içki, faiz ve domuz eti gibi dinin yasakladığı şeylerle haşır neşir olmak, gerekse yaşam gerçeklerinin çoğu, aslında rûhânî durumlar değil, tam aksine dünyevi faaliyet alanları içine giren konulardır. Dolayısıyla pozitivistlerin sandığı gibi din denilince akla yalnızca ibadet ya da mistik yaşam geldiği yolundaki kanaat sadece yanlış değil, aynı zamanda cahilce bir yaklaşımdır. Belki de tutuculuğun ve kuru bir inadın sonucudur. Nitekim bu nedenledir ki harcanan çabalara rağmen devlet işleri bir türlü dinden soyutlanamamıştır. Çünkü buna hiçbir zaman imkân yoktur.

Örneğin laikler de karşıtları tarafından öldürülen adamlarına «şehit» demektedirler. Halbuki şehitlik, düşman tarafından savaşta öldürülen yalnızca Müslüman kişiye Kur'ân-ı Kerîm tarafından verilmiş bir sıfat ve mertebedîr.[12] Bu da demektir ki şehitlik sıfatı, islâmî ve Kurânî bir anlam taşır. Sonuç itibariyle dinî bir kavramdır. Şehitliğin, rûhânî bir olay mı, yoksa seküler bir olay mı olduğu konusuna gelince bu noktaya her iki cepheden de bakılabileceği gâyet açıktır. Çünkü şehid olmuş bir Müslüman, her şeyden önce bir ibadet olan cihad hizmetini üstlenirken hayatını feda etmiştir ki şehitlik bu yönüyle rûhânî bir mahiyet taşır. Ancak şehitliğin -dolaylı olarak- dünyevî bir yönü de vardır ki o da şehit olmuş kimsenin uğradığı böyle bir son nedeniyle geride bırakmış olabileceği çeşitli hayat meselelerinin görüşülmesi ve çözüme kavuşturulması olayıdır. Bu örnekte görüldüğü üzere bazı hadiseler aynı zamanda hem rûhânî, hem de seküler bir anlam taşımakta, ancak yine de dinin konusu olmaktan asla çıkmamaktadır.

Birkaç örnek daha vermek gerekirse, namaz kılmak üzere evinden camiye giden, ya da helâl rızık kazanmak ve meşru yoldan geçinmek üzere evinden işine giden Müslümanın, bu yollardaki yürüyüşünü, o sırada yaşayabileceği olayları, hiç din dışı sayabilir miyiz? Halbuki mutlak yürümek tamamen dünyevi bir olaydır. Ancak bu iki örnekten birincisindeki yürüme olayı, farzın edasına vesile olması bakımından farz, ya da cemaatle namaz kılma amacına bağlı olarak en azından sünnettir. İkincisi ise kişinin çalışma durumuna bağlı olarak «ef'âl-i mükellefîn»'den mutlaka birine dahildir. Keza herhangi bir suçu işlemek üzere davranan insanın, suç fiilini gerçekleştirinceye kadar onun bu amaçla attığı her adım, söylediği her söz, düzenlediği her plan ve sonuçta işlediği suç karşısında dinin hiç mi bir hükmü olmayacaktır !

Özet olarak diyebiliriz ki değil yalnızca ibadetler ve ibadet hükmünde olan fiiller, yiyip içmek, alıp satmak, çalışmak, okumak, dinlenmek, cinsel ilişkide bulunmak, hatta herhangi bir suçu işlemek bile dinin konusudur. Çünkü örneğin, hırsıza hırsız sıfatını veren ve ona bu suçtan dolayı bir ceza öngören din gerçeği varken ne rasyonalizm, ne pozitivizm, ne de bu felsefeler üzerinde temellendirilmiş olan seküler yasalar, rejimler ve yönetim biçimleri vardı.

Dinin insan yaşamını böylesine her cepheden kuşatıp sarmış bulunması, esasen onun, ilâhî bir düzen olmasından ileri gelmektedir. Yani (din-Allah ilişkisi) bu olguyu zorunlu hale getirmektedir. Öyle ise Allah (cc), madem ki her şeyin yaratıcısı, terbiyecisi ve düzenleyicisidir, O'nun eşya ve olaylar için koymuş bulunduğu yasaların da elbetteki kapsamı ona göre geniş, büyük ve engin olmalıdır.

***

Din kavramının gerçek olmayan yorumlarla zihinlere yerleşmesinde çeşitli faktörler vardır. Bunlardan özellikle iki tanesi çok önemlidir.

Birincisi: İslâm öncesi eski inanış tarzlarının çeşitli yorumlar içinde İslâm'a mal edilerek yaşanması ve yaşatılmasıdır. Bu inanışlar zamanla kurumlaşmış ve geniş bir tabana yayılmıştır. İslâm'daki din anlayışının yozlaşmasında bunların etkisi büyüktür. Daha çok mistik akımların ayin ve merasimleri şeklinde ortaya çıkan bu yorumların, din kavramını Kur'ân'ın ruhundan tamamen kopardığı söylenebilir.

İkincisi ise: 1789 da patlak veren Fransız ihtilalinden sonra Hıristiyanlığın muhitlerimize kadar yaydığı dünya görüşü ve hayata bakış açısıdır.

Bu her iki faktör de âdetâ birbirini destekleyerek yepyeni bir kutsallık anlayışının doğmasına neden olmuştur. Bu anlayışa göre yalnız kutsal olan şeyler dinseldir; kutsal olmayan şeyler ise sırf dünyevîdirler. Ancak bu anlayış, getirdiği çelişkilerle -özellikle çağımızda-düşünce ve siyaset alanında büyük sorunlara, kavram kargaşasına ve bitmek tükenmek bilmeyen ateşli tartışmalara yol açmıştır.

Din, İmân, İslâm, Amel Ve Ahlâk Kavramları Arasındaki İlişki

Din, imân, İslâm, amel ve ahlâk kavramları arasındaki ilişkinin, -genellik-özellik bakımından- açıklamasına gelince hiç kuşku yok ki din terimi, taşıdığı kuşatıcı anlam itibariyle, imân, İslâm, amel ve ahlâk kurumlarının hepsini birden kapsar. İmân, İslâm, amel ve ahlâk, dinin sırf insanla ilgili cephesini oluştururlar. Onun için bu önemli dört kavram, din sosyolojisinin temel taşları sayılırlar. Hindistan'ın içlerinden, Pasifik kıyılarına kadar uzanan geniş bir coğrafyada, yaşamı büyük ölçüde etkileyen ve yönlendiren bu dört kavram üzerinde bir nebze durmak yararlıdır. İmân konusu üzerinde, ayrıca ilerde ayrıntılı olarak durulacaktır.

İmân

İmân, çok yüklü, çok anlamlı ve çok yönlü, Arapça bir sözcüktür. «Emn» kökünden türemiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de, Hadislerde ve İslâm literatüründe çok geçer. İslâm'da imân, Hz. Peygamber (s) tarafından en mükemmel bir ifade ile tanımlanmıştır. Buhârî'nin naklettiği bir hadiste -bir soruya cevap olarak- imânı şöyle tarif eder: «İmân; Allah'a, meleklerine, kitaplarına, O'nunla karşılaşacağına (yani mutlak surette bir gün O'na hesap vereceğine), bütün elçilerine ve öldükten sonra dirileceğine inanmandır.»[13]

Mükellef insanın, yalnızca vicdânında ve örtülü düşüncesinde Allah'a (ve Kur'ân gerçeklerine) ilişkin kabul, red veya tereddütleri, akâid boyutlarında imânın konusudur. İmân, çok gizli olmakla birlikte, kişi, zaman zaman ortaya koyduğu ciddi tavır ve tutumlarıyla vicdanını deşifre edebilir. İmânla amel arasındaki ilişki bu gibi durumlarda net olarak ortaya çıkar.

Örneğin, «Millî Türk Dini»ne yürekten imân etmemekle birlikte -sırf birtakım amaçlarını gerçekleştirmek için- Türkiye'de bu dine göre ibadet eden bazı siyaset adamları, -kaçamaklarla da olsa- bazen namaz ve oruç gibi İslâm'a ait ibadetleri de yaptıkları için, sırlarını ortaya atmış olurlar. Dolayısıyladır ki Millî Türk Dini Polit Bürosu, onlara güvenmez ve statüleri ne olursa olsun onları mercek altında bulundurur. Bu adamlar aynı zamanda mü'minlerin nazarında da şâibe altında bulunurlar. Çünkü iki dinli yaşamak, her bakımdan mümkün değildir.

Türkiye'de siyasal ve sosyal yaşamı oldukça etkileyen bu çelişki, hem İslâm'daki imân kurumunu aşındırmak, dolayısıyla da ahlâkı dejenere etmek bakımından, hem de Millî Türk Dini bağlılarını İslâm'a karşı kışkırtmak bakımından olumsuz sonuçlar doğurmaktadır.

İslâm

Sözlükte; boyun eğme, teslimiyet, bağlılık ve itaat anlamlarına gelen İslâm, terim olarak: -Hz. Muhammed'in vahy yoluyla Allah'dan aldığı Kur'ân-ı Kerim'de belirlenen- inanış, yaşam ve yönetim biçiminin adıdır. İslâm'ın bilimsel ve gerçek tanımı işte budur.

İslâm'ın bir yaşam ve yönetim biçimi olarak uygulamaya konabilmesi için Kur'ân'a bir bütün olarak imân etmek şarttır. Çünkü İslâm'ın temeli imândır. Ancak, öteden beri kısa bir tanımın dar çerçevesine sığdırlan klasik anlamdaki imân, İslâm'ı yansıtamamaktadır. Dolayısıyla birçok insanın, imân-İslâm ilişkisi hakkındaki bilgileri yetersiz kalmaktadır. İmânla İslâm arasındaki bağın önemli ayrıntılarını bilmeyen yüzmilyonlarca insan, günümüzde bağlısı bulundukları dinin -sırf bilgisizlik yüzünden- aleyhinde faaliyet göstermektedirler, onu adeta yıkmaya çalışmaktadırlar. Bu insanlar arasında sözde yüksek öğrenim görmüş siyaset adamlarının, tanınmış işadamlarının ve üst düzey bürokratların bulunuyor olması ise düşündürücüdür.

Ayrıca «İslâm», «İslâmiyet» ve «Müslümanlık» kelimeleri Türkiye'de halk arasında çok yanlış anlamlarda kullanıldıkları için, imân-İslâm ilişkisinin bu coğrafyada yaşayan insanlara anlatılması oldukça zordur.[14] Bu sorun, tarihi sebeplerden kaynaklanmaktadır. Büyük ihtimalle Türkler ve onların yönettiği bazı kitleler, yaklaşık bin yıl önce, İslâm'a muhatap oldukları zaman bu evrensel düzeni tam anlamıyla algılayabilecek bir kültür birikimine sahip değillerdi. İslâm'ın mesajını onlara iletenlerin ehil olup olmadığı da belli değildir. Üstelik Türkçe'nin o gün için bu konudaki mesajları taşıyabildiği ihtimali de son derece zayıftır. Dolayısıyla ne bir alfabeye, ne de yazılı bir kültür birikimine sahip bulunan göçebe ve asker Türklerin, -bir bilim ve yaşam dini olan- Kur'ân'daki İslâm'la tanışmış olabildiklerini kanıtlayacak hemen hiçbir belge mevcut değildir. Bu da onların zaman içinde «Müslümanlık» adı altında, şamanlık temeline dayalı ve İslâm'dan esintiler taşıyan yapay bir din örmelerine neden oldu. Bugün Türkiye'de yaşanan din, işte budur. Onun için «Müslümanlık» dini,[15] İslâm'la ve Kur'ânla çatışma halindedir. Türkiyede'ki din anarşisinin kaynağı da budur. Çünkü Müslümanlık ile Kur'ân'ın bütünlüğüne imân arasında hemen hemen hiçbir bağ yoktur. Bunun tam tersine, İslâm ile Kur'ân'ın bütünlüğüne imân arasında çok güçlü bir bağ vardır.

Din sosyolojisi açısından bu durum, çok önemlidir. Çünkü imân, eğer İslâm'ın ve Kur'ân'ın bütünlüğü temeline dayanmıyorsa İslâm'ı Kur'ân'ın ölçüleri ile yaşamak ve yaşatmak mümkün olamaz.

Amel

Amel ve ahlâk, mükellef insanın eyleme dönüştürdüğü her türlü düşüncesi, tutumu ve davranışlarıdır. Bunlar, akâid kuralları göz önünde bulundurularak hükme bağlansalar da İslâm Fıkhı'nın konusudurlar.

Dolayısıyla imân, İslâm, amel ve ahlâk, dinin ayrı ayrı birer alt kümesini oluştururlar ve dinin bütünlüğü içinde incelenirler. [16]

Şu varki «din» terimi, bu kapsamlı bütünlüğün sadece adıdır. Dinin esas altyapısını imân oluşturur. Çünkü imân, kişinin vicdanında yerleşirse ancak din onun için söz konusu olabilir. Aksine insanın içinde imân oluşmadan onun dine bağlanması, dinin emir ve yasaklarına uyması düşünülemez. Meğerki özel bir amaç uğruna dış görünüşü ile bu şekilde davranıyor olsun. Bu gibi kimselere ise İslâm, «münafık» damgasını vurmuştur.[17]

Amel de dinin, mükellef insana yönelttiği emir ve yasaklara eylemsel biçimde uymak, emirleri hem kişisel olarak uygulamak, hem de toplum çapında hayata geçirilmesi için diğer Müslümanlarla işbirliği etmek ve Kur'ân'ın evrensel mesajını tüm insanlığa ulaştırmada katkıda bulunmaktır. Amel kısaca dinin, «teşrîi yasalar»'ına kişinin fiilen uymasıdır.

Örneğin «riba» yani faiz,[18] ile muamele etmenin «haram»[19] olduğuna inanmak imânî bir konudur. Bu tür bir işlemden eylemsel olarak sakınmak ise amelî bir konudur. Keza namazın farz olduğuna inanmak, imândandır.[20] Namazı fiilen kılmak ise ameldendir. Şu halde amel, kısaca: Emir ve yasaklara fiilen uymaktır. İşte imânla amel arasındaki bağıntı budur. Yukarıda da kısaca işaret edildiği gibi imân akâid ilminin, amel ise fıkıh ilminin konusudur.

İmân-amel ilişkisi üzerinde biraz durmakta yarar vardır. İnanmakla yapmak, hiç kuşkusuz birbiriyle sıkı ilişkili iki şeydir. Mantıksal açıdan olduğu kadar imân açısından da bu ilişki çok önemlidir. O kadar ki bu ilişkiyi belirleyen Kur'ân'ın, kesin hükümlerini inkâr etmeden onları yalnızca çiğnemekle Müslüman kişi İslâm'dan kopmazken, Çiğnemese bile bu hükümleri inkâr etmesi halinde kâfir olur. İslâm'da ister olumlu, ister olumsuz yönde olsun, inanmak ve yapmak geçerli, inanmadan yapmak ise geçersizdir. Buna göre:

a) Kur'ân'ın kesin emir ve yasaklarına inanan ve bunlara uyan insan, «Adl» (yani dürüstlük) niteliğini kazanmış olan mü'mindir.

b) Kur'ân'ın kesin emir ve yasaklarına inanan, ancak bunlardan en az birini çiğneyen insan, «Fâsık» (Suçlu ya da ahlâksız) mü'mindir.

c) Kur'ân'ın kesin emir ve yasaklarına inanmayan ve tabiatıyla bu emir ve yasaklara uyup uymamasının da artık hiçbir anlamı olmayan insan, ileride ayrıntılı olarak açıklanacağı üzere «kâfir», «müşrik» ya da «mürted»dir.

d) Kur'ân'ın kesin emir ve yasaklarını (Kur'ân'ın açıkladığı gibi değil) bilakis istediği şekilde yorumlayarak inanan ve bu şekilde uygulayan insan «Zındık»'dır. İslâm'ı bilinçli olarak yozlaştırmaya çalışan çevreler bu kelimeyi zihinlerden silmeyi başarabilmişlerdir. Onların işini -bilerek veya bilmeyerek- kolaylaştıran bazı din adamları da bunun yerine daha çok «bid'atçi» sözcüğünü kullanmaktadırlar!

e) Kur'ân'ın kesin emir ve yasaklarına inanmadan, bunlara maksatlı olarak uyan insan ise «münafık»'tır.

İşte bütün bu durumlar, imân-amel ilişkisinin sonuçlarıdır.

Ayrıca kişi, inanmadığı şeyleri çeşitli sebeplerle yapmak durumunda bulunabilir. Bunlardan bazıları mecburiyetten doğarken, bazıları da spekülatif amaçlarla yapılır. Nitekim, Kur'ân gerçeklerine inanmadıkları halde herhangi bir çıkar uğruna Müslüman gözüken münafıklar, günümüzde sayı olarak hiç de az değildirler!. Türkiye'de özellikle seçim mevsimlerinde, lâikçi-mitüdist siyasi parti yöneticilerinin kalabalıklar karşısında Kur'ân-ı Kerim'i öpüp başlarının üzerine koymaları bunun en çarpıcı örneklerindendir.

Amelin geçerliliği, ancak tereddütsüz ve samimi bir imânın varlığına bağlı olduğundan, bu gibi insanların bir mü'min sıfatıyla emir ve yasaklara uymaları, onların lehinde bir sonuç doğurmaz. Buna karşın bazı insanların, baskı kullanılarak inançlarından vazgeçirildikleri, ya da bazı şeylere inanmaya zorlandıkları bir gerçektir. Bu durumda kalmış bir insanın, davranışlarının gerçeğe uymayacağı açıktır. Dolayısıyla İslâm, işkence altında inancından vazgeçtiğini söyleyen Müslümanı -niyetini bozmadıkça- sorumlu tutmaz.[21]

Müslüman kişi, imân-amel ilişkisi açısından İslâm'ın koyduğu ilkeleri çok iyi bilmelidir. Zira bu ilişkilerden sebep bazı hükümler anında değişebilmektedir. İşte bu hükümlerin değişmesiyle birlikte Müslüman kişi, tutum ve ilişkilerini yeniden gözden geçirmek zorunda kalabilir.

Ahlâk

Ahlâkî değerlere gelince, bunlar da imânın meyveleridir. İslâm'da, ahlâkın da kaynağı vahiydir. Dolayısıyla başka milletlerin kültür değerleri ya da dinleri ölçü alınarak ahlâk kuralları konamaz. Şu varki İslâm'ın ruhuyla örtüşen yabancılara ait ahlâk ve görgü kuralları da reddedilmez ve esas itibariyle bu kuralların da ilhamını İslâm'dan aldığı olasılığı büyüktür. Örneğin «Musafaha», yani tokalaşmak, bir sevgi ve saygı alışverişinin sembolü olarak İslâm'ın malıdır. Çünkü tokalaşmak peygamberlerin sünnetidir. Bununla birlikte kâfir milletler de ilişkilerinde bu jest biçimine geniş yer vermişlerdir. Yani peygamberlerin bu sünneti milletlerarası bir içerik kazanarak dünyanın hemen her yerine yayılmış ve tutunmuştur. Aynı şekilde -Allah'a hamd ettiği taktirde- aksıran mü'min kişiye Allah'dan rahmet dilemek de küçük değişikliklerle yabancı milletlerce benimsenmiştir. Şu varki, Müslümanlar tokalaşmakla, ya da aksırana iyi dileklerde bulunmakla bu gelenekleri hayatlarında yaşatan kâfirlere benzemiş olmazlar; Bilakis Peygamberlerin sünnetlerinden birini uygulamış olurlar.

Bütün yapıcı ve güzel davranışlar İslâm'da ahlâk kurumunu oluşturmaktadır. Genelde ahlâklı olmak için zorlayıcı bir müeyyide yoktur. Örneğin bir insanın mağrur, kıskanç, kaprisli, geçimsiz, hoşgörüsüz, kirli ve düzensiz olmasını yasaklayan ya da bunların aksini emreden belli zecrî kanunlar yoktur. Bunların yerine çeşitli öğütler vardır. İnsan bu konudaki bilgileri gerek okul, gerekse aile içi eğitimiyle ve toplumdaki erdemli insanları örnek almakla öğrenir, aynı zamanda genelin otokontrolü sayesinde bunları hayata geçirir. Temiz, disiplinli, dürüst, çalışkan, alçak gönüllü, nazik, saygılı, güler yüzlü, yardımsever, hoşgörülü, fedakar, merhametli, paylaşımcı, sabırlı geçimli ve görgülü olmak ahlâktandır. Kişide imân, işte bu erdemlerle ancak olgunlaşır. Yani eğer mü'minin ahlâkı güzelse bu, onun temiz bir iç dünyaya ve olgun bir imâna sahip bulunduğunu ortaya koyar. Bu nedenle dinin bütünlüğü içinde ahlâkın çok önemli bir yeri vardır. Yalnızca emir ve yasaklara uymakla insan, toplumdaki yapıcı rolünü ideal biçimde yerine getirmiş olamaz. Bununla birlikte erdemleriyle ve örnek davranışlarıyla da toplumun daha mutlu olmasına katkıda bulunmalıdır. İşte onun, hiçbir zorlama söz konusu olmadan sergileyeceği yapıcı davranışlara din sosyolojisinde ahlâk denilmiştir.

DİN OLGUSUYLA İLGİLİ ÇEŞİTLİ KAVRAMLAR

Din Ve Şerîat

«Şerîat», sözlükte yalın olarak sadece geniş yol anlamına gelen Arapça bir kelimedir. Ancak Araplar günümüzde bu sözcüğün kökünden türeyen «şâri'» kelimesini yol anlamında kullanmaktadırlar.

«Şerîat», esas itibariyle terimsel açıdan nizam, rejim; Devletin siyasal, sosyal, hukuksal ve ekonomik düzeni anlamına gelen önemli bir ıstılahtır. İslâm terminolojisinde bu ıstılahla, Allah'ın ve rasûlünün koyduğu yasaların tümünden oluşan İslâm'ın hayat düzeni amaçlanır. Yani «Şerîat», Kur'ân-ı Kerîm'in içerdiği İslâm anayasasının genel adıdır. «Şerîat», başka bir deyimle de dinin fiilen uygulanan kanunlarının tümüne denir. Örneğin: «İslâm Şerîatı», İslâm hayat düzeni demektir; «Yahudi şerîatı» da, Yahudi dininin kanun ve kuralları demektir.

Bununla beraber İslâm literatüründe şerîat denince, genel olarak İslâm dini amaçlanır. Bu nedenle gerek İslâm'da temel hükümler olarak bilinen ve yalnız vicdanla söz konusu olan inanç sistemi, gerek kişiler tarafından yapılan ibadetler, gerekse kişi ve devlet tarafından uygulanan «muâmelât»[22] ve ahlâk kurallarının tümü şerîat kapsamına girer.

Daha yaygın ve yerleşik olarak «şerîat»'la kısaca anlatılmak istenen şey, İslâm yasalarıdır. Bu yasaların kaynağı ise Kur'ân-ı Kerîm'dir. Dolayısıyla şerîat, imân ilkeleriyle bir bütünlük oluşturur. İşte bu anlamıyla şerîat, Müslüman kişiye inandığını yaşama sorumluluğunu yüklemektedir. Bu nedenledir ki zaman zaman siyasi alandaki ağırlıklarını yitirseler bile Müslümanlar Kur'ân-ı Kerîm'den aldıkları ruhla tarihte şerîatı yeniden ihya etmek için diriliş örnekleri göstermişlerdir. Çağdaş Müslümanlar da bütün olumsuzluklara rağmen, «şerîat» kavramından Kur'ân-ı Kerîm'e göre ne anlaşılıyorsa onu öylece benimsemekte ve şerîatı -Allah'ın izniyle- günün birinde yeniden hayata geçirme özlemi içinde yaşamaktadırlar. Çünkü bu, her Müslüman için -kıyamet kopuncaya kadar- sönmez bir idealdir. Müslümanlardan daha çok ön planda bulunan ve toplumun çoğunluğunu oluşturan Müslümansı dindarlar da (yorumları değişik olsa bile) şerîata karşı saygılıdırlar. Müslümanlar kadar onlar için de «şerîatın kestiği parmak acımaz.»

Din Ve Kutsallık

Esasen gönül dünyasında yaşanan, ya da yaşanması gereken ancak zaman zaman dışa da yansıyabilen ulu değerleri yüceltme duygusunun İslâm'da çok nazik bir yeri vardır.

Bu değerleri bilmek, tanımak, onlara karşı yaraşır bir saygı göstermek ve aralarındaki farkları ayırt edebilmek, bir bilgi, eğitim, görgü ve basiret meselesidir. Çünkü bu değerlerden bazısını gereğinden fazla yüceltmek, (örneğin, Kabe'ye, camiye, Kur'ân-ı Kerîm'e ve Hz. Peygamber'(sav) e tapınma derecesinde saygı gösterisinde bulunmak) ya da kutsal değerleri gerektiği kadar saymamak, onları hafife almak, çiğnemek ya da inkâr etmek, Müslüman kişiyi dininden bile edebilir. Bu ulu değerleri bir sıralamaya koymak gerekirse onları iki gruba ayırmak doğru olur.

Birincisine: Mukaddes (yani kutsal değerler) ,

İkincisine ise: Dokunulmaz, saygın ve kanonik değerler diyebiliriz.

Bunlardan birincisi, Allah Teâlâ'nın yüce zâtı, sıfatları ve O'nun «mukaddes», ya da farklı bir deyimle «haram» dediği değerlerdir.

«Mukaddes» sözcüğü, Kur'ân-ı Kerîm'de: Maide Sûresi'nin 21 inci âyet-i kerîmesinde ve Tâhâ Sûresi'nin 12 inci âyet-i kerîmesinde olmak üzere iki yerde geçmektedir.

Birincisinde, Hz. Musa'ya Allah tarafından hitap edilirken, ayakkabılarını çıkarması emredilmekte, «. . . çünkü kutsal Tuva Vadisi'nde bulunuyorsun !» diye uyarılmaktadır.

İkincisinde ise, Kutsal topraklara girmeleri için Hz. Musa'nın, kavmine verdiği emir nakledilmektedir.

Kur'ân-ı Kerîm'de «mukaddes» sözcüğü ile nitelenen sadece bu iki bölge vardır. Ancak bir anlamda kutsal demek olan «haram» kelimesiyle de başta Mekke'deki Kâbe kompleksi (yani Mescid'ül-Haram alanı) olmak üzere birçok şeyler nitelenmiştir. Bununla birlikte Allah Teâlâ'nın açıkça kutsadığı, övdüğü ve önem verdiği her şey kutsaldır. Bunları Kur'ân-ı Kerîm'in içeriğinden anlıyoruz. Elbette ki Kur'ân-ı Kerîm'in gerek tamamı, gerekse bir bölümü, camiler, (manastır, kilise ve havra gibi) Kitap ehline ait ibadethaneler,[23] tevhid esasına dayalı ibadetler ve Kur'ân-ı Kerîm'le deklare edilmiş bulunan tüm saygın değerler kutsaldır. Bu cümleden olarak başta Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav) efendimiz olmak üzere diğer bütün peygamberlerin kişilikleri de kutsal ve dokunulmazdır. [24]

İkinci grup kutsal değerler ise, yüce İslâm şerîatına göre kesin olarak uyulması gereken yasalar, kurallar, emir ve yasaklardır. Bu yasaların ve kuralların ilgili olduğu alanlar ve konular arasında rûhânî ya da dünyevi olmak bakımından hiçbir fark yoktur.

Kutsal değerler: Fizik, metafizik; Maddi ve manevi; Rûhânî ve dünyevî ya da vicdânî ve amelî olmak üzere çeşitli şekillerde karşımıza çıkabilirler. Dolayısıyla, bunların her birine karşı gösterilecek saygı ve jest biçimi de değişik olabilir. Ancak herhalde bu saygı ve jest biçimleri Kur'ân-ı Kerîm'in ruhuna uygun olmalıdır.

Örneğin, Yüce Allah'ın zât-ı ilâhîyesi ve sıfatları gibi kişinin ancak vicdanında duyumsayabildiği kutsal değerlere karşı gösterilecek yalın saygı, yine sadece vicdanın derinliklerinde yaşanabilen tanıma sığmaz olaydır. Bu olayın dışa yansıyabilecek tek yönü, Kur'ân-ı Kerîm'in ölçüleri içinde davranış biçimleri göstermektir. Bu da örneğin, Allah'ın yüce ismi anıldığında «celle celâluhu, celle şânuhu. . . » diyerek O'nu kutsal sıfatlarıyla yüceltmek ve O'na, istediği biçimde kulluk etmekle olur.

Kur'ân-ı Kerîm'in nüshaları, Kâbe binası ve camiler gibi fizik boyutlara sahip bulunan kutsal değerlere gelince bunlara gösterilecek saygı, bu değerler için konmuş olan kurallara uymakla olur.

Örneğin Mescid'ül-Haram'a ve camilere tertemiz, abdestli, çekidüzenle, huşu içinde ve sessiz girilmelidir. Bu mekânlarda ibadet edenlerin huzuru kaçırılmamalı, onlara karşı alçak gönüllü ve nazik davranılmalıdır. Bu müstesna yerlerde nizamî ibadetler dikkatle yerine getirilmelidir. Keza Kur'ân-ı Kerîm nüshaları ya da üzerinde âyet-i kerîmeler yazılı her türlü cisim, yayın ve dokümanlar ancak abdestli olarak ellenmeli, temiz ve yakışır yerlerde korunmalıdır.

Kur'ân-ı Kerîm'in «göbekten yukarı tutulması», Anadolu Müslümanlarının bir geleneğidir. İslâm'da Kur'ân-ı Kerîm'e ancak bu şekilde saygı gösterilmesi gerektiğine ilişkin herhangi bir kayıt yoktur. Bununla beraber onun, saygıyla, yüksek ve yaraşır bir şekilde tutulması elbetteki gereklidir. Çünkü hiç kuşku yok ki Kur'ân-ı Kerîm'in gerek fizik varlığına, gerekse içerdiği anlam ve hükümlere karşı bilinçli ve kasıtlı olarak saygısızlık eden, âyetlerinin anlamlarını sorgulayan, eleştiren, küçümseyen, red ve inkâr eden, yalanlayan; Ayetlere, içerdikleri kavramlara, anlamlara ya da Kur'ân'ın üslûbuna herhangi bir dille hakarette bulunan, yasalarını uygulamadan kaldırmaya yeltenen kişi kâfir olur. Bu tutum ve tavır içinde bulunan kişi, örgüt ya da siyasi güçlere karşı Müslümanın vereceği mücadele Kur'ân-ı Kerîm'e gösterilecek en büyük saygıdır.

Dokunulmaz, kanonik değerler olan İslâm'ın tüm yasa ve kurallarına gösterilecek saygının ölçüsü ise, onlara uymaktır. Bu yasa ve kurallara, kişi olsun, örgüt olsun ya da siyasi iktidarlar olsun uymayanları uyarmak, saygısızlıkta ısrar ederlerse karşılarında durmaktır.

Bu değerlere karşı titiz davranmada ölçü, -her zaman- Kur'ân-ı Kerîm'in ilham ettiği biçimlerdir. Çünkü kutsallık kavramı o kadar duyarlı ve yerine göre o kadar esnek ve karmaşıktır ki tarih boyunca İslâmî değerlerin yozlaştırılması, çeşitli yabancı inanış ve düşünce kalıntılarının zaman içinde din adına zihinlere yerleştirilmesi hep bu kutsallık kavramına tutunularak yapılagelmiştir.

Din Ve İlâhiyat

«İlâhiyat» sözcüğü her ne kadar Arapça ise de gerek yalın sözlük anlamı bakımından, gerekse terim ve kavram olarak Yahudi ve Hıristiyan kaynaklarına aittir. Dinî olmaktan çok felsefi bir terimdir. Batı dillerinde (İng.) «Theology» ve (fr.) «Théologie» diye geçer. Bu dalda kariyer yapanlara da ilâhiyatçı (Theologian=Théologien) denir.

Judeo-Chretien güçlerin İslâm Dünyası'na kültürel açıdan da egemen olmalarından sonra Müslüman halkın Hıristiyanlık normlarıyla rûhânîleştirilmesi gayretleri çerçevesinde mahalli terminolojiye maksatlı olarak yerleştirilmiş önemli terimlerden biri de «ilâhiyat» sözcüğüdür.

dolayısıyla bu yabancı terimin İslâm'daki «din» kavramıyla bir ilişkisi yoktur. İslâm ilim çevrelerinde «İlâhiyat» terimi eskiden «filozoflarca fikir olarak ileri sürülen dine dair nazariyeler, düşünceler» [25] için kullanılırdı.

İslâmî ilimlerde eğitim veren yüksek öğretim kurumlarına aslında «İslâmî İlimler Fakültesi» gibi bir ad verilmesi gerekirken Hıristiyan batının içerideki temsilcileri, -Müslümanlara ait olan bu kurumlara- Hıristiyanlığın bir simgesi olan «ilâhiyat Fakültesi » adını maksatlı olarak yakıştırmışlardır. Bu nedenle böyle bir isimlendirme âdetâ camiye kilise ya da havra adını takmaya, medreseye de ruhban okulu demeye benzer. Nitekim Müslümanların yaşadığı diğer ülkelerde bunun bir örneği yoktur.

İslâm'daki din kavramının orijinal kapsamını çarpıtmak amacıyla yola çıkan sinsi odaklarca kutsal değerleri yozlaştırmada isimlerden başlanması bu gayretlerin ne kadar sistematik olarak amaca ulaşmak istediğini ve ileriye dönük olarak ne kadar büyük tehlikelerle yüklü olduğunu göstermektedir.

Özet olarak, Müslüman kişinin çok iyi bilmesi gereken gerçeklerden biri de «lahûtilik» anlamında kullanılan «İlâhiyat» teriminin islâmî ilimlere ad olamayacağıdır.

Dindarlık Ve Takvâ

«Dindarlık» deyimi, eskiden kullanılan «mütedeyyin» nitelemesinin Türkçedeki yeni karşılığıdır. Yaşamında İslâm'ın rûhânî yönüne daha çok yer veren, -başka bir ifadeyle- ibadetlerini ihmal etmeyen kimselere dindar gözüyle bakılmaktadır. Halk arasında belli bir kesim tarafından bu kimselere övgü anlamında «dinine bağlı», «namazlı, niyazlı» ve «muhafazakâr» denilmektedir.

Dindarlık kavramının, gerek bu kelimenin kalıbı içinde ortaya koyduğu sözlük anlam, gerekse bu anlam çerçevesinde verdiği imaj, İslâm'ın ruhuyla bağdaşmamaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'in birçok yerinde geçen «takvâ» sözcügünün karşılığı da değildir. Bilakis çağımızın yozlaşmış din anlayışıyla yaratılan tek taraflı, mistik ruhlu, sırf ruhâniyetçi, ruhbâniyetçi ve gelenekçi sofu tipinin niteliğidir.

«Takvâ» ise çok orijinal Kur'ânî bir kavramdır; Dinin genel çerçevesi içinde gerek rûhânî, gerekse seküler yaşam alanlarında mü'min kişinin tüm kurallara uymada gösterdiği titizliktir. Öyle ise mü'min kişi aslında dindar değil, fakat muttakıydir, ehl-i takvâdır; Rabbânîdir. Dolayısıyla «muttakıy» ya da «takvâ sahibi» kişi, yalnız rûhânî planda değil, bununla birlikte hayatın her alanında Allah'a karşı sorumluluk duygusu içinde kuralların tümüne birden uymaya çalışan ve bu konuda azami duyarlılık gösteren mü'mindir.

Din kavramı kapsamında «takvâ» ile «dindarlık» arasındaki fark işte budur.

Dindaşlık (din kardeşliği)

İslâm'da «din kardeşliği» nin çok önemli bir yeri vardır. O kadar ki, din farkının bir sonucu olarak hiçbir anlam taşımayan öz kardeşlik bağı, hem siyasal, hem hukuksal açıdan askıda kalır. Hatta Müslüman olan kardeş (yüce şerîatın kuralları içerisinde) gerekirse İslâm'ın kutsal hedefleri ve stratejileri uğrunda, Müslüman olmayan diğer kardeşini feda etmek durumunda kalabilir! Nitekim İslâm'ın altın çağı olan Hz. Peygamber (sav) in devlet başkanlığı döneminde müşriklere karşı yapılan savaşlar sırasında bu konuda çarpıcı örnekler yaşanmıştır.

Allah Teâlâ, bütün Müslümanları kardeş ilan etmiştir.[26] Bu kardeşlik evrenseldir. Dolayısıyla ne milliyet, ne dil, ne gelenek ve kültür gibi bölgesel, etnik ve ırksal farklılıklar; ne de siyasi, coğrafi sınırlar ve rejimler, oluşabilecek bu bağı engelleyemez. Kurulmuş ise onu bozamaz. Bu nedenle dünyadaki bütün mü'minler aynı vücudun organları gibidirler. Sonuç olarak onlardan birinin karşılaştığı bir sorun, bütün mü'minleri yakından ilgilendirir.

İslâm'da «din» kavramının getirdiği en kapsamlı konulardan biri de işte bu «din kardeşliği» kuralıdır. Bu kural sayesindedir ki dünya Müslümanları çağlar boyu her türlü yıkıcı ve yıpratıcı sebeplere rağmen daima ümmet bilinciyle yaşamış ve kardeşçe yardımlaşarak bunu bize kadar aktarabilmişlerdir. Allah Teâlâ'nın bütün insanlara her iki cihanda mutlu olabilmeleri için Hz. Muhammed (sav) aracılığıyla gönderdiği son mesajı Kur'ân-ı Kerîm'in, insanlığa iletilmesi ve yüce şerîatın hayata geçirilmesi ancak din kardeşliği şemsiyesi altında yapılacak dayanışma ve sergilenecek erdemlerle, mümkün olabilecektir.

Bu nedenle, Müslümanların ümmet bilincine bağlı olarak din kardeşliği açısından taşıdıkları sorumluluk büyüktür.

Dinadamı Sıfatı Ve Dinî Hiyerarşi

İslâm'da din kavramı kapsamında «dinadamı» diye bir sıfat ve buna bağlı özel bir statü yoktur.

Mevcut sistem içinde kurulmuş kardrolarda çalışanlara yakıştırılan bu sıfat esasen Hıristiyan kaynaklıdır. Dolayısıyla «dinadamı» tabiri, Hıristiyanlıkta kullanılan (rûhânî = spiritual) unvanın Türkçeleştirilmiş karşılığıdır. Nitekim Türk dil literatürünün ciddî kaynaklarında bu sözcük bulunmamaktadır. Örneğin en güvenilir lûgatlerde «işadamı» kelimesi bulunduğu halde «dinadamı» tabiri bunlarda henüz yer almamaktadır.

İslâm'da kariyer sahibi olan şahsiyetlere «âlim» denir. Kur'ân-ı Kerîm işte bu sıfatı tanımış ve övmüştür.[27] İslâm'a göre kişi, âlim de olsa Allah (cc) ve şerîat karşısında diğer Müslümanlardan daha ayrıcalıklı değildir. Şu varki Müslümanlar, ilmiyle âmil zatlara saygı gösterir, bilgilerinden yararlanırlar. Ama onları Allah (cc) ile kendi aralarına aracı olarak koymazlar. Halbuki «dinadamı» aslında Allah ile kul arasında aracılık yapmak isteyen rûhânîlerin niteliğidir. İslâm da ise böyle bir dinî meslek ve sıfat yoktur. Nitekim Müslümanlar da bu kelimeden hiçbir zaman böyle bir anlam çıkarmamışlardır.

Gizemlilik, dinî hiyerarşi ve kutsal rütbeler ancak Hıristiyanlıkta vardır. «ruhbanlık gizemlidir. (. . . ) Bu gizemi özgürce kabul eden kişiler üç rütbe altında toplanır:

a) Piskopos: "Diosez" bölgesinde öğreten, ayinleri yöneten, hizmet eden kişi olarak İsa'yı temsil eder.

b) Presbiter (papaz): Münferit topluluk düzeyinde bu üç görevde piskoposa yardımcı olur.

c) Diyakos: Tanrı kelâmını okur, yayar, yoksullara, yaşlı kimselere, hastalara, ölmek üzere olanlara yardım eder. » [28]

İşte bizzat öz kaynaklarında ifade edildiği üzere Hıristiyanlıkta dinadamları bu rütbelere sahiptirler ve günahları bağışlayabileceklerini dahi ileri sürerler. İslâm dininde ise âlim kişinin, Allah (cc) adına günah bağışlama yetkisi yoktur. Çünkü günahları Allah Teâlâ'dan başka kimse bağışlayamaz. Allah Teâlâ, istediği kimseye -şirk hariç- dilediği günahını bağışlayabileceğini açıklamıştır. [29]

Ne varki Hıristiyanlığa göre dinadamları-sözde- günahları bağışlayabilirler (!) Nitekim bu tez, muharref incil'de aynen şu ifadelerle tescil edilmiştir:

«Kimlerin günahlarını bağışlarsanız, onlara bağışlanmış olur ve kimlerinkini alıkorsanız alıkonmuş olur. » [30]

İslâm'dan kopma sürecinin en tehlikeli aşamasına ulaşılmış olmasına rağmen, -halk İslâm'ın etkisinden henüz tamamen sıyrılmadığı için- hiç kimse dinadamlarının böyle bir yetkiye sahip olduğuna inanmamaktadır. Aynı zamanda dinadamları da şimdiye kadar böyle bir tezle ortaya çıkmış değildirler. Ancak «dinadamı» terimi her şeye rağmen İslâm'daki din kavramıyla ve Kur'ân'ın ruhuyla asla bağdaşmayan Hıristiyanca bir anlayışı çağrıştırmaktadır.

İslâm'da âlimler arasında rütbe ve statü farkları olmadığı için hiyerarşi de yoktur. Çünkü İslâm'da «Bilgi mü'minin yitiğidir, nerede bulursa oradan alır.» Keza İslâm'da ilim anonimdir. Yani bir Müslüman tarafından kazanılmış olan ilmin, ümmet yararına kullanılması zorunludur. Dolayısıyla âlim kişi, hiyerarşik bir sistemin baskısı altında değil, bilakis doğrudan İslâm'ın ona yüklediği sorumlulukla ilmini Müslümanlara devretmek durumundadır.

Dinsizlik

İslâm'da din gerçeği bütün yaşamı kuşatmaktadır. Bir anlamda din, hayatla eşdeğerdedir. Çünkü atomun içindeki en küçük partiküllerden uzayda bulunan dev cisimlere kadar kâinâttaki tüm eşya ve olayların son derece dakik ve matematiksel biçimde etkileşimlerini, tepkileşimlerini, nötrleşmelerini ve işleyişlerini bir disiplin çerçevesinde sağlayan yasalar zinciri vardır ki bu yasaları koyan Allah Teâlâ'dır. Bu yasaların tümüne birden Kur'ân-ı Kerîm'in söylemiyle «sünnetullâh»[31] denir.

Hayat bu anlamda dinin doğal cephesini oluşturur. Vahiy yoluyla (yani peygamberlere indirilen göksel mesajlarla) konan teşrii yasalar da dinin yalnızca insanları ilgilendiren rûhânî ve seküler cephesini oluşturur. Dolayısıyla din demek, hayatın tümü demektir.

Hal böyle olunca insan, -hangi inanç ve düşünceye sahip bulunuyor olursa olsun- din atmosferinin dışına çıkamadığı için onun dinsiz olması düşünülemez. Kişi, rûhânî hayattan çok uzak bir gidişat içinde yaşıyor olsa bile toplumda onun uymak zorunda olduğu sayısız kurallar vardır ki o, ister bunlara örf ve adet desin, ister yasaların gereğidir desin, ister başkalarına karşı saygılı olmak için böyle davrandığını söylesin, bütün bu kurallar esas itibariyle dine dayanmaktadır. Bunlar bir yana, insanın zaten doğal yaşamı "kevnî" yasalarla sürmektedir. Kaldı ki «dinsizim» ya da «ateistim» diyen insanlar din yasalarına ve dogmalarına çok kere kendi özgür irâdeleriyle uyma çelişkisini de sergilerler. Onların bir bilgisizlik hezeyanı olarak «doğa yasaları» dedikleri fıtrat ve tabiat kanunlarının tümü de Allah' (cc) ın eseri olmak bakımından dinin dışında bir şey değildir.

Ayrıca -birtürlü ikna olamamış - aklı başında her insan, yine de varlıkların başlangıç ve sonu, olayların arka planındaki fenomenler, gizemler ve kâinatta olup bitenler hakkında mutlaka çok derinden düşünmekte; çeşitli yorumlar yapmakta; arayışlar içine girmekte ve zaman zaman iç bunalımlar yaşamaktadır. Kuşku içinde olsa bile insanın vicdanında kaynaşan bu düşünce cümbüşünün temelinde daima onun yaratıcıyı arama gayret ve endişeleri yatmaktadır. Bu ise aslında var olan ve insanın gönül derinliklerinde duyumsanan bir gerçeği arama içgüdüsünden başka bir şey değildir. İşte bütün bunlar insanın mutlak manada dinsiz olamayacağını kanıtlamaktadır. «ilhâd» ya da «küfür» sözcükleriyle anlatılmak istenen dinsizlik aslında inkârcılıktır. Bu ise mutlak dinsizlik değildir, ikisi arasında büyük fark vardır.

Dinsiz olduklarını ileri sürenlerin esasen birçok sosyal, moral, ya da ruhsal sorunları bulunmaktadır. Yaşadıkları ve gördükleri çelişkilere tepki olarak - inkârcılık anlamında - böyle bir iddia ile ortaya çıkan insanlar her toplumda mevcuttur. Ancak bunların sayıları son derece azdır. Aynı zamanda eğitim düzeyleri, resmi statüleri ve sosyal mevkileri ne olursa olsun ciddîye alınacak bir mantıkları yoktur. Dolayısıyla bu meâlde söylediklerini bir sayıklama ve hezeyan olarak kabul etmek gerekir.

Şu varki bilinçli ve kasıtlı olarak ateist, dinsiz, dehrî, pozitivist ya da materyalist olduğunu veya bu anlamlarda bir kanaate sahip bulunduğunu açıkça ileri süren kişi, İslâm'daki imân ve akâid kanunlarına göre elbetteki küfre girdiğini ilan etmiş olur. Çünkü böyle bir kimse mü'min olmadığını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla eğer vaktiyle Müslümanken sonra böyle bir ikrarda bulunursa yüce İslâm dinini hiçe saymak gibi ağır bir suç işlemiş olur.[32]

Din Ve Yobazlık

Türkçede çok yakın geçmişten beridir kullanılagelen «yobazlık» sözcüğü, basit avâmî din anlayışıyla ilintilidir. Laik kesim tarafından tutucu dindarlara yöneltilen suçlamalarda kullanılmaktadır.

Toplumsal yönden de önem taşıyan bu çeşit suçlama, din kavramıyla iliştirilince ister istemez konuya hem din açısından hem de toplumsal açıdan bakmak gerekir.

Her şeyden önce din, İslâm'da sadece rûhânî yaşamın değil, bilakis evrensel anlamda hayat disiplinin adıdır. Gerçek bu olunca insanın yalnızca rûhânî yaşamında ancak sergilediği birtakım sapkınlıkları kınamak için kullanılabilecek bir söylemi tüm kâinât ve hayatla irtibatlandırmak mantıksızlıktır. Dolayısıyla yobazlık doğrudan dinle değil, rûhânî yaşamla, ( ya da basit avam deyimiyle) dindarlıkla ancak sözkonusu olabilir.

Dindarca yaşam biçimi ile yobazlık arasındaki ilgiye gelince bu, İslâm'da «zühd ve takvâ» olarak bilinen titiz yaşam biçimiyle hiç ilişkisi olmayan bir sorundur. Çünkü dindarlık ayrı, zühd ve takvâ da ayrı şeylerdir. Ve çünkü Müslüman kişi dindar değil, ama zâhid ve muttakıy olabilir. Dolayısıyla yobazlık suçlaması, rûhânî yaşam planında fanatik örnekler sergileyen kimselere yöneltiliyor olmalıdır ki bu kimseler aslında en az birkaç yüzyılın tarihsel birikimiyle günümüze kadar sürüklenip gelmiş bulunan karşıt anlayışların taraftarlarıdır. Doğrusu bu sorun, toplumun gittikçe İslâm'dan uzaklaşmasıyla kanserleşen zihniyet hastalıklarının bir parçası olarak karşımıza çıkmaktadır.

Tutuculuk, İslâm'ın özüyle bağdaşmayan ve İslâmla hiçbir alakası bulunmayan aşırı rûhânî bir davranış biçimidir. Onun için Tutuculuğu zoraki olarak İslâm'la irtibatlandırmaya çalışmak İslâm'ı bilmemek demektir.

Esasında doğrudan dinle değil, fakat rûhânîlikle ancak söz konusu olabilen yobazlık yeni bir olay değildir. Tarih, her dinden rûhânîyetçi fanatiklerin, kendi dinleri hesabına giriştikleri savaşlarla ve işledikleri cinayetlerle doludur. Bu cümleden olarak örnek gösterilebilecek haçlı savaşları fanatik papaların fetvalarıyla yapılmış ve bu savaşlarda din adına yüzbinlerce masum Müslümanın kanı akıtılmıştır.

İslâm tarihinde de yobazlık çok eskilere dayanır. Bu ümmetin belki de ilk yobazları hâricîlerdir. İslâm ahkâmına ilişkin olarak ortaya koydukları tutucu yorumlarıyla Hz. Ali'nin saflarından ayrıldılar ve O'na karşı çok tehlikeli bir siyasi-askeri kamp oluşturarak nihâyet kendisini şehid ettiler. Keza ayrıntılı akâid kaynaklarında "Fırak-ı Dâlle", yani sapkın inanç kampları olarak adları geçen bütün Batınî mezheplerin yandaşları tutuculuklarından dolayı İslâm'dan kopmuşlardır. Büyük Alim, Gazâlî de yobazlardan çok şikâyetçidir.[33]

Görüldüğü üzere yobazlık anlayışının "evrensel din kavramı" ile doğrudan herhangi bir ilişkisi yoktur. Din, hayat ve kâinâtın doğal düzenidir. İslâm da bu ilâhî düzenin yüce adıdır. Bu doğal sistem zâten engel tanımayan kevnî yasalarla işleyip durmaktadır. Yobazlık ise İslâm'ı birtürlü bu kimliği içinde göremeyen cahil taraftar ve karşıt kamplar arasında cereyan eden bir kör döğüşünün konusudur.

Din Ve Teokrasi

Yunanca (Teokratia) kökünden gelen bu sözcük, iktidarın Allah tarafından belli bir şahsa ya da zümreye tahsis edildiği anlamına gelir. Bu kelime siyaset bilimi literatürüne Hristiyan Avrupa'dan geçmiştir. Dolayısıyla kavram olarak ortaya koyduğu anlayış Müslümanlara değil, Hıristiyanlara aittir.

Bu anlayışa göre yönetim ancak ve ancak Allah'ın yeryüzündeki vekilleri tarafından kullanılabilir. Ortaçağ Hıristiyanlık dünyasında egemen olan bu düzenin İslâm'la uzaktan yakından bir ilişkisi yoktur. Bu gerçeğin en büyük kanıtı ise «Teokrasi» teriminin, İslâm kaynaklarının hiçbirinde geçmemiş olmasıdır. Öyleki Fransızca-Türkçe sözlükten başka bir şey olmayan ve 1883 gibi daha dün denebilecek kadar yakın bir geçmişte yayınlanan Şemseddin Sami Kamusu bu terimin (bir sözlük olarak) yalın tanımını şöyle vermektedir:

«İlâhî yasalarla ve rûhânî sıfatla yürütülen iktidar. Allah tarafından vekil sayılan diktatörün yönetim biçimi. »[34]

İşte teokrasinin en mükemmel tanımı budur. Dikkat edilirse bu tanımın içinde iki ana unsur bulunmaktadır.

Birincisi: İlâhî bir yasa ile yönetmek,

İkincisi İse: Yönetenin (yani devlet başkanının) rûhânî bir sıfata sahip olmasıdır. İslâm'da rûhânî sıfat bulunmadığı için, bu tanımın birinci kesitine bakarak, şerîat devletindeki İslâmi yönetim şeklinin ilâhî yasa olan Kur'ân-ı Kerim'e dayandığını, bu nedenle böyle bir yönetim biçiminin teokrasi sayılacağını ileri sürebilecek kimselere hemen hatırlatmak gerekir ki: Kur'ân-ı Kerîm'e ilişkin (ilâhî yasa anlayışı) onun sadece bir şerîat (yani bir anayasa) olduğu kuralıyla sınırlıdır. Bu sınır bizzat Kur'ân-ı Kerîm'in içinde açıklanmıştır. Âli İmrân Sûresi'nin 159 uncu ve Şurâ Sûresi'nin 38 inci âyetlerinde yapılan açıklama ile yasama yetkisi Müslümanlara bırakılmıştır.

Kur'ân-ı Kerîm'de sadece birer köşe taşı mesabesinde olan çok önemli birkaç yasa konarak -toplum huzurunun kaçırılmasını önlemek amacıyla - ancak çok tehlikeli beş çeşit suç için birer ceza müeyyidesi belirlenmiştir.[35] İçki ve sarhoşluk cezası olarak öngörülen ve Hz. Peygamber (sav) 'in çağından başlamak üzere tarih boyunca uygulanan değnek cezasının bile Kur'ân-ı Kerîm'de emredildiğine rastlanmamaktadır. Hz. Peygamber (sav)'in, belki de «vahy-i zımnî»'ye dayanarak uyguladığı bu ceza, olabilir ki bu nedenle daha dört halife döneminde farklı uygulanmıştır. Nitekim, -daha önceleri kırk değnek olarak tatbik edilirken- Hz. Ömer (ra) bu cezayı seksen değneğe çıkarmıştır.[36] Ayrıca örneğin, faiz gibi korkunç bir suç için Kurân-ı Kerim'de dünyevî bir ceza öngörülmemiştir.

Bütün bu gerçekler gösteriyor ki esasen İslâm Dini, geleceğini belirleme konusunda, akıl ve zekâ taşıyan insanoğlunu serbest bırakmış, onun özgür irâdesini sınırlandırmamıştır. Nitekim kapsamlı İslâm Hukuku, ünlü müctehitlerin kişisel yorum ve görüşleriyle zaman içinde oluşmuştur. Halbuki teokraside böyle bir şey mümkün değildir. Çünkü teokrasi rejiminin başındaki insan (kendince ) yeryüzündeki Allah'ın vekilidir ve yanılmazdır.

Halifelere, «Zıllullâhi fi'l-Arz»,[37] olarak bakıldığı noktasına gelince bu, asla İslâm'ın koyduğu bir yasa ya da bir dogma değildir. Bilakis bu niteleme bey'atle (yani bir çeşit seçimle) işbaşına gelmiş meşru bir devlet başkanı olarak halifenin temsil ettiği yönetime, daha doğrusu yasalara ve kurallara uymak açısından onun işgal ettiği makama karşı bir saygı ifadesinden öteye gitmez. Eğer zaman zaman başkaları tarafından bu niteleme riyakârca ve bir çıkar uğruna kullanılmışsa böyle kişisel bir tutumla İslâm arasında bir ilgi aranamayacağı açıktır. Bundan dolayı yüce İslâm şerîatına, (Hıristiyanlığın rûhânî bir rejimi olan) «teokrasi» adını vermenin de hiçbir mantıklı açıklaması yoktur.

Tarihte yaşanmış birtakım talihsizlikler nedeniyle yüce şerîat nizamına gerçek anlamda (özellikle siyasi planda) işlerlik kazandırılmamışsa sembolik halifelerin bu konudaki suçları ve zaafları yüzünden İslâm nizamına teokrasi demek, bilgi eksikliğinden ziyade açık bir bağnazlık örneğidir.

Çünkü her şeyden önce halife, temelde diğer tüm Müslümanlar gibi İslâm Ümmeti'nin sıradan bir ferdidir; bununla birlikte, onun hiçbir rûhânî sıfatı yoktur. (yani Allah adına kanun koymaya, insanları dinden kovmaya, günah bağışlamaya, keyfî olarak hak ve özgürlükleri sınırlandırmaya asla yetkisi yoktur. ) Halk isterse onu «hal'» eder. Yani onu azleder, görevden ona el çektirir ve yerine başka birini seçebilir.

Üçüncüsü, Kur'ân-ı Kerîm'in ruhuna aykırı düşmemek şartıyla ve ancak şûra meclisiyle birlikte hareket ederek yasamayı, yürütmeyi ve yönetmeyi denetler.

Şunu da vurgulamak gerekir ki İslâm düşmanları tarafından ileri sürüldüğü üzere eğer yüce şerîat, «teokrasi» demek olsaydı mutlaka ortaçağ Avrupa'sının baskıcı teokrasisine karşı girişilen «sezaro papizm»[38] hareketi gibi İslâm Nizamı'na karşı da birtakım isyanlar patlak verecekti. Halbuki İslâm Tarihinde cereyan etmiş istisnasız bütün ayaklanmalar hiçbir zaman İslâm'a karşı değil, bilakis bazen yöneticilerin kişisel zulüm ve baskılarına karşı, bazen de çekememezlik ve siyasi rekabet hırsıyla yapılmıştır. Haddi zâtında Yüce İslâm Şerîatının «teokrasi» ile hiçbir ilişkisi yoktur.

Bu ilgiyle Türkiye'de bazı çevreler tarafından sık sık işlenen teokrasi kavramına ilişkin çok önemli bir sırrı burada deşifre etmekte büyük yarar vardır.

Önce şu gerçeğe oldukça önem vermek gerekir: Eğer kişilerden veya kurumlardan biri, herhangi bir şeyi kötülemeye veya aşağılamaya çalışıyorsa, büyük olasılıkla o kişi veya kurum, kötülemekte ve aşağılamakta olduğu şeyle bizzat ilişkilidir. Nitekim tarih boyunca ve dünyanın her yerinde mahkemelere intikal etmiş davalar içinde suçlayıcı tarafın, suçlanan taraftan suçla daha çok ilişkili olduğu saptanmıştır. Özellikle suçlayıcı taraf eğer daha güçlü ise başkasına mal ettiği suçu bizzat kendisi işlediği, yine yapılmış ciddî araştırmalarla tespit edilmiştir.

Bu noktayı belleğimizde tutarak ve bütün dikkatimizi toplayarak şimdi de söz konusu sırrı açıklayalım:

Türkiye'de teokratik düzen özlemini taşıdığı ileri sürülen çoğunluğa bakıldığında milyonları bulan bu kalabalığın arasında «taokrasi» kelimesinin soyut anlamı hakkında on kişiden hemen hemen birkaçının bile ciddî bir bilgiye sahip bulunmadığı açık bir gerçektir. Buna karşın, suçlayan taraf, 1939 yılında «Millî Türk Dini» adı altında gizlice kurguladığı «İnsan-Tanrı» iradesine bağlı yapay ve teokratik bir dini, devlet törenleri şeklinde dayatarak uygulamaktadır. Bunu örtbas edebilmek için de karşıt olarak gördüğü çoğunluğu «teokrasi yanlısı» olarak suçlamaktadır!

Bu sırrın özellikle «mü'min-Müslümanlar» tarafından bilinmesi gerekir. Çünkü yeterli akaid eğitimi alamamış kimselerin bu yapay dine bulaşarak İslâm'dan kopmaları, ciddî ve tehlikeli ihtimaller arasındadır.

Din ve Sentezcilik

Allah Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'de meâlen şöyle buyurmaktadır:

«(...) Biz sana bu kitabı, her şeyi açıklayan ve Müslümanlara yol gösterici, rahmet ve müjde olarak indirdik. » [39]

Bu âyet-i kerîme'den de anlaşılacağı üzere kendi irâdemizi kullanarak, özgür tercihlerimizi yaparak kalkınmak, gelişmek, ilerlemek, yaşamı kolaylaştırmak, daha müreffeh ve mutlu olmak için eskilerin bulamadığı yeni yeni sistemler keşfetsek bile bütün girişimlerimizde, düşünüş ve yaklaşım tarzlarımızda kopamayacağımız birçok temel değerler, uymak zorunda olduğumuz kesin kurallar vardır ki bunlar, Allah Teâlâ tarafından açıklanmıştır.

Yüce Allah'ın koyduğu «teşriî» kurallar ve belirlediği değerler ise evrenseldirler, doğa yasalarına benzerler. Bu kurallar ve değerler, şu veya bu ırkın, kendi lehinde ya da başka bir milletin aleyhinde kullanabileceği özellikte değildirler.

Örneğin imânın şartları olan: Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, âhiret gününe ve kadere inanmak gibi kuralların hangi biri, belli bir milletin ya da ırkın kültür değerlerine göre değişebilir veya yeniden düzenlenebilir ? Keza İslâm'ın dinamikleri olan: Namaz, oruç, hac, zekât ve cihâd gibi ibadetlerin hangi biri, şu veya bu milletin, zevk, anlayış ve mantalitesine göre değiştirilebilir ? Kur'ân'ın ve İslâm'ın dili evrenseldir. Bu dil, (deyim yerindeyse) artık Arapçadan çok «Allahça» dır. Nitekim bizzat Araplar, Kur'ân-ı Kerîm'in karakteristik üslûbu olan Arapçaya: «El-Luga'tül-Fushâ», kendi aralarında kullandıkları üslûba ise, «El-lehce'tüd-Dârice» veya «El-lehce'tül-Ammiyye» diyerek ikisini hem birbirinden ayırmakta, hem de birincisini kutsal kabul etmektedirler. Çünkü bu üslûp vahyin dili olarak artık evrensel bir anlam kazanmıştır.

İslâm'ı herhangi bir milletin kültür değerleriyle karakterize etme gayreti o milleti yüceltemez. Bu gayretlerin, evrensel din kavramı çerçevesinde akılcı bir açıklaması bulunmadığı gibi İslâm'ın imânî ve amelî cepheleriyle de uzlaşacak herhangi bir yanı yoktur. Dolayısıyla böyle bir gayret o toplumu İslâm'dan ve onun yüce değerlerinden daha çok uzaklaştırır. Bu da o milletin İslâm Ümmet'inden kopmasına neden olur.

Bu tür ırkçı kampanyalar, aslında sinsi ve siyasi birer harekettirler. Bu gayretlerin temelinde İslâm'a hizmet konusunda toplumun katkıları bulunduğunu ortaya koymak amacı da yoktur. Çünkü İslâm'a hizmet etmenin en büyük şartı, -her şeyden önce - İslâm Ümmeti'nin birlik ve beraberliğini sağlamak ve korumak için -Allah'ın emirleri doğrultusunda - dünya Müslümanlarıyla ülkü birliği içinde olmaktır; Bundan dolayı da gerek fert gerekse toplum olarak- İslâm'a hizmet karşılığında - herhangi bir Ünvan ve ödül aranmamalıdır. Çünkü böyle bir arayış, İslâm'ın, mensupları için öngördüğü ahlâk ve erdemlere aykırıdır. Nitekim Türkçede «meçhul asker» deyimi bu temel kuralı sembolize etmektedir. Dolayısıyla, İslâm öncesi cahiliyesinin özlemlerine dayanan tehlikeli ve yıkıcı sentezcilik akımlarına karşı dünyanın her yerinde Müslümanların uyanık ve duyarlı olmaları gerekir.

Dünya Müslümanlarının birliği, beraberliği ve mutluluğu, keza ümmetin varlığı, devamı ve İnsanlık dünyasına karşı sorumluluğunu yerine getirebilmesi Kur'ânî değerlerin aynen korunmasına bağlıdır. Halbuki sentezcilik bu değerlere bölgesel karakterler vererek, onlara farklı içerikler kazandırarak dejenere etmekte ve tüm Müslümanların malı olmaktan çıkarmaktadır.

Çok iyi bilmek gerekir ki Yüce İslâm, vahye dayanan bir inanış, yaşam ve yönetim sistemi olarak hiçbir ırkın, hiçbir milletin kültür malzemeleriyle sentezlenemez. İslâm böyle bir yozlaşma ve küçülmeden münezzehtir.

Bunu imkânsızlaştıran nedenlere gelince:

1- Her şeyden evvel İslâm evrenseldir. Allah Teâlâ, bütün âlemlerin, dolayısıyla her çeşit insan topluluklarının da yaratıcısı, terbiyecisi ve yargılayıcısıdır.[40] Keza Hz. Peygamber (sav) bütün âlemlere rahmet elçisi olarak gönderilmiştir.[41] Şu halde bir insan veya bir topluluk, içtenlikle ve bilinçle Müslüman olduğunu kabul ve ikrar ettiği takdirde kendi millî ve ırkî kültür değerlerini İslâm'a bulaştırma girişiminde bulunamaz.

Ne varki eskiden Şaman, Buda, Mani ve Mazdek dinlerine bağlıyken Müslüman olmuş milletler, bu dinlerin birtakım kir ve pasaklarından birtürlü kurtulamadıkları için bunları - ne yazıkki - vaktiyle İslâm'a bulaştırmışlardır. Nitekim mistik akımlar bu şekilde oluşma imkânını bulmuş ve tarikat denen rûhânî örgütler bu sızıntılara dayanarak peydahlanmış ve kurumlaşmışlardır. Buna rağmen İslâm âlimleri, şu veya bu sebeple İslâm'a sızmış olan sapkın inanç ve felsefeleri ayıklamaya çalışmış, Müslümanları bu tür İslâm dışı akımlardan uzak durmaya çağırmışlardır.

2- İslâm bir bütündür. Hiç kimse ne kendi adına, ne de bir millet veya ırk adına bu bütünlüğü bozma hak ve yetkisine sahip değildir. Bu bütünlük ise Kur'ân-ı Kerîm'le tescil edilmiştir.[42] Bu nedenle Araplara göre ayrı, Farslara göre ayrı, Türklere göre ayrı bir İslâm modeli yoktur. Bilakis İslâm, kendi asîl, cihanşümûl ve güçlü temel ölçüleri içinde herkes ve her millet tarafından aynen anlaşılır ve aynen uygulanır.

İslâm'ın ruhuna aykırı olmayan her millete ait birtakım kültürel değerler, gelenek ve göreneklerden sayılır. Bunlar elbetteki dokunulmaz anlayışlardır. Örneğin bir toplum eğer pijama ile sokakta gezmeyi ayıp sayıyorsa o toplumu rahatsız etmemek bakımından yabancı bir Müslüman bu örfe uymak durumundadır. Fakat bu tür bölgesel özellikler ve bazı değer yargıları, hiçbir zaman İslâm'ın bizâtihi kendisi veya doğrudan yorumu olamazlar. Örneğin çeşitli giyim kuşam şekilleri, bazı görgü kuralları, mimari ve edebi sanatlar, fahiş[43] olmayan folklorik değerler, bilimsel ve teknik sistemler, stratejiler ve cahiliyet dönemini asla içine almayan (sırf İslâm dönemiyle sınırlı olan) ortak tarihi anlayışlar bu değerlerden sayılır. Çünkü Müslümanlar tarafından - İslâmî ruha uygun olmak kaydıyla - her zaman bulunabilecek çözümlerle, yapıcı yorumlar ve yeniliklerle elbette ki İslâm'a daha iyi hizmet etmek mümkün olacaktır. Müslümanlar bu hizmetlerden yararlanacak, kalkınıp güçleneceklerdir. Eğer amaç bu olursa İslâm'ın kapıları, şemsiyesi altındaki her milletin olumlu, birleştirici ve tüm İslâm ümmetinin yararlarını gözetleyici çalışmalara daima açık olacaktır.

Ancak bu konudaki değer yargıları, (İslâm'a tamamen zıt bir ruhu çağrıştıran) İslâm'dan önceki cahiliyet dönemine karşı bir sempati şeklinde ortaya çıkacak olursa böyle bir eğilim, İslâm'ın çemberi içinde hiçbir zaman kendine bir yer bulamayacaktır. Nitekim «Türk-İslâm Sentezi» işte bu sempati üzerinde temellendiği için «din» kavramının sentezciler tarafından spekülatif amaçla kullanıldığı gâyet açıktır. Bizzat kendi ifadeleri bunu kanıtlamaktadır.[44]

Sonuç olarak hak ile batılı eşit saymak, küfürle imânın aynı zamanda aynı yüreğe girebileceğine inanmak, İslâm'ı cahiliyetle uzlaştırmak, Allah' (cc) a, Allah'ın koyduğu ölçüler içinde boyun eğmemiş eski kuşakları mü'min atalar gibi sevmek ve onları rahmetle anmak (!) ne demek ise işte sentezcilik de o demektir. Yüce İslâm ise bu korkunç çelişkiye açık olamaz.

Dinler (İnanç Kurumları)[45]

Dinlerin gruplandırılması, tarihi gelişimleri ve değişimleriyle -metodolojik bir disiplin içinde - işlenmesi, esasen kapsamlı bir dinler ve mezhepler tarihi konusudur. Şu varki bir Müslümanın, bağlı olduğu imân kurumunu çok daha iyi tanıyabilmesi için onun, diğer inanç kurumları hakkında da belli düzeyde bir bilgi sahibi olması gerekir.

Bu amaçla, yapılabilecek bir gruplandırma tablosu içinde, İslâm'ın yanında diğer imânî müesseselerden de şöyle bir dizi içinde söz etmek mümkündür .

Temelde dinler:

I- Büyük İnanç kurumları,

II- Din Hükmündeki Siyasî Ve Felsefî Akımlar olmak üzere başlıca iki grup olarak incelenebilir.

Büyük İnanç Kurumlarından amaç, gerek hak, gerekse batıl olsun, insanlık tarihi boyunca çok büyük kalabalıklar tarafından kabul edilmiş olan dinlerdir. Bunlar da iki gruptur:

1- Hak Dinler (Semâvî Dinler. Yani vahye dayanan ilâhî dinler):

a) Makbul Dinler,

b) Muharref (çarpıtılmış) Dinler,

2-Bâtıl Dinler (Yani beşerin kendi düşünce ürünü olan felsefî ya da hurafî dinler)

Din Hükmündeki Felsefî Akımlar da yine iki başlık altında incelenebilir:

1-İslâm'dan kopan kamplar,

2- Tamamen İslâm dışı çağdaş fikir ve inanç kurumları

Şimdi, bu özet gruplandırmanın ayrıntılarına geçelim .

BÜYÜK İNANÇ KURUMLARI:

1- HAK (VAHYE DAYALI) DİNLER (Semâvî Dinler):

«Semâvî» göksel ya da gök rengi anlamında Arapça bir sözcüktür. [46]

Bu kelime vahye dayanan ilâhî dinlerin genel adı olarak literatüre geçmiştir. Gök, zihne ve hayal dünyasına yansıyan ilhamların, daima engin kaynağını ve saygın yüksekliğini temsil ettiği için insan, Allah'ın inen mesajlarına semalardan esen gizemli esinlemeler diye bakmış, dolayısıyla ilâhî kitaplara «semâvî kitaplar» demiştir. Oysa vahiy, Allah (cc) katından peygamberlerin duyularına yansıtılıncaya kadar tamamen metafizik bir fenomendir. Beşeri kapasiteyle bu olayın kavranması mümkün değildir. Dolayısıyla ilâhî mesajların, semâvî diye nitelenmesi mecâzîdir.

Bütün semâvî dinler, temelde hak ve gerçektirler. Çünkü her biri, başlangıçta bir peygamber aracılığıyla Allah (cc) tarafından insanlara gönderilmiş bir mesaja dayanırlar. Dolayısıyla hepsinin ortak yanları vardır. Bu ortak noktalar şöyle özetlenebilir:

* Bütün varlıkların yaratıcısı Allah Teâlâdır.

* Allah (cc) emir ve yasaklarını, bir elçiye vahyederek insanlara bildirir.

* İnsanlar Allah (cc) a karşı sorumludurlar. Öldükten sonra tekrar dirilecek ve bir gün O'na hesap vereceklerdir.

* İnsanlar Allah Teâlâ'dan başka hiçbir şeye ve hiçbir kimseye kulluk edemezler.

Ne varki insanoğlunun duygusallığı, aşırı merakı, hırs ve arayışları, zaafı, kompleksleri ve saplantıları onun, birçok gerçekler üzerinde yaptığı yönlendirici değişikliklerde olduğu gibi Allah (cc) ın mesajları üzerinde de kişisel yaklaşımlarıyla yeltendiği yorumların sonucu olarak Kur'ân-ı Kerîm'den önceki semâvî kitapların içerikleri çarpıtılmıştır. Buna, ilim dilinde «tahrif», bu şekilde çarpıtılmış dinlere de «muharref dinler» denir.

Kur'ân-ı Kerîm'den önceki semâvî kitapların hepsi tahrife uğramıştır. Yani Zebur, Tevrat ve İncil olmak üzere Kur'ân-ı Kerîm'den önce indirilmiş olan ilâhî kitapların hepsi -az veya çok- çarpıtılmıştır. Gerek bu kitaplar gerek onlardan önceki sahifeler [47] vahyedildikleri şekilde artık mevcut değildirler. Bu nedene bağlı olarak semâvî dinler ikiye ayrılırlar:

a) Makbul ve Geçerli Din:

Bu, yalnızca İslâm Dini'dir.[48] Dolayısıyla İslâm'ın dışında hiçbir din geçerli değildir.[49] Kur'ân-ı Kerîm'in inmesiyle birlikte önceki dinler yürürlükten kaldırılmışlardır.

b) Muharref (çarpıtılmış) Dinler: [50]

Bu dinlere ait semâvî kitaplar (yukarıda da açıklandığı üzere ) çarpıtılmış ve asıllarından farklı hale getirilmişlerdir.[51]

Kur'ân-ı Kerîm, vaktiyle yaşayıp yok olmuş birçok ümmetlerin yanında, halen büyük kitlelerden bağlıları bulunan iki semâvî dinden haber vermektedir. Bu iki din hakkındaki bilgiler özetle şöyledir:

Bu dinlerin birincisi: Allah Teâlâ'nın, Hz. Musa'ya indirdiği Tevrat adlı kitapla varlık gösteren dindir [52] ve literatüre Yahudilik adı altında geçmiştir.

Hz. Musa (as) ın, kendi kavminden olmayan Mısır Firavunu'na da, Allah (cc) ın davet ve tekliflerini iletmesinden, evrensel olduğu açıkça anlaşılan bu din, İsrailoğulları tarafından daha sonraları her bakımdan çarptırılarak millî bir din haline getirilmiştir.

Yahudi milletinin kutsal kitabı olan «Ahd-i Atıyk» yani Muharref Tevrat: Tekvin, Huruc, Levililer, Âdât, ve Tesniye olmak üzere beş bölümden oluşur ve birbirine uymayan üç ayrı nüshası vardır. Talmud ve Kabal adını taşıyan başlıca iki tane de tefsiri bulunmaktadır. Tevrat'ın değişikliğe uğratıldığı ve çarpıtıldığı kesindir. Bunun en açık kanıtı içindeki çelişkilerdir. Örneğin Tesniye'nin Bap: 34/5 te aynen şöyle denilmektedir: «Ve Rabbin sözüne göre Rabbin Kulu Musa orada Moab Diyarında öldü.» Tevrat bizzat Hz. Musa'ya indiğine göre O'nun ölmüş olduğundan nasıl söz edebilir ?!

Talmud, Yahudiler nezdinde Tevrat'ın önemli bir tefsiridir. Miladi 200 yılından itibaren Tevrat'ın çeşitli açıklamaları olarak yaklaşık iki asır boyunca yapılmış olan çalışmaları kapsar. M. 408 tarihinde Taberiye'de tamamlanmış olan bu kitaba Urişâlim Talmudu denir. Ayrıca Babil Talmudu diye bir tefsir daha vardır ki hacmı 20 cildi geçmektedir. Talmud'un bir bölümünü oluşturan Mişna ise ilk çağ Yahudi hukukudur. İlk defa M.1402 de Napoli'de basılmıştır. Mişna'nın da Gemara adı verilen bir tefsiri vardır.

Kabala'ya gelince, bu kitabın konusu daha çok metafiziktir. Yahudi tasavvufunun sembollerini tefsir eder. Bu kitap Hıristiyanlık henüz doğmadan önceki dönemde Yahudiler arasında dolaşan egzoterik söylentilerden oluştu.

Dünyada başka dinlerin bağlılarını en çirkin şekilde aşağılayan Talmud gibi diğer bir din kitabı daha yoktur. Bu nedenledir ki kendilerinden başka bütün insanlar Yahudilere göre köpek ve domuz gibidirler. Yine Yahudilere göre bütün insanlar: Juif ve Juim olmak üzere iki kısma ayrılırlar. «Yahudiler Juif'tir, yani asildir; Diğer insanlar ise Juim'dir, yani rezil, aşağılık ve pisliktirler.» Onlara göre: «Yahudi ruhlarının kaynağı Allah'ın Ruhu'dur; Diğer insanların ruhlarının ise kaynağı pis ruhlardır.» [53]

Evet, İslâm'a göre de bütün müşrikler pis ve aşağılıktırlar. Öyle ki müşrik kişi peygamber çocuğu bile olsa bu hüküm değişmez. Fakat İslâm'daki bu hükmün gerekçesi, müşriklerin Müslümanlarla soydaş olmaması değil, onların Allah'a ortak koşmalarıdır. Halbuki yahudilere göre bu ırkın çocukları Allah'a karşı isyankar bile olsalar yine de soyludurlar ve diğer milletlerin çocuklarından üstündürler.

***

Yahudilikte birçok mezhep varsa da en eskileri ve başlıcaları üçtür. Bunlar: Sadûkî, Essenî ve Ferîsî adları altında bilinirler.

Muharref Dinlerin ikincisi ise: Hıristiyanlıktır. (Kur'ân-ı Kerîm'deki adıyla) «Nesrânîlik» tir. Bu din Hz. İsa Mesih (as)'e Allah (cc) tarafından indirilen İncil adlı kitapla varlık göstermeye başlamıştır.[54] Ancak gerçek İncil o zamanın kargaşası içinde korunamamış, orijinal metni kaybolup gitmiştir. İncil'in asıl metni hiçbir yerde bulunmamaktadır.

Buna karşın «Ahd-i Cedîd» olarak bilinen dört muharref incil, «Rasullerin İşleri » adı altındaki başka bir metin ile yirmiiki mektuptan oluşan bölüm, Tevrat'la birlikte Hıristiyanlarca «Kitâb-ı Mukaddes» olarak adlandırılmakta ve gerçek İncil diye benimsenmektedir. Konunun aslına bakılacak olursa dört muharref İncil'den: Matta, Markos ve Luka'nın yazdıkları metinler sinsi bir yahudi olan Tarsus'lu Aziz Pavlos'un düzmecelerinden ibarettir. Yuhanna tarafından yazılan İncil'de de Hz. İsa (as) nın, (haşa !) «Allah'ın oğlu » olduğu ileri sürülmektedir. Bu nedenle Yuhanna İncili'nin de muharref olduğu açıktır. Zâten Hıristiyan otoriteleri de bu kitapların, belli şahıslar tarafından kaleme alınmış Hz. İsa'nın hayat hikayesi olduğunu açıkça ifade etmektedirler.

Esasen Hıristiyanlığı oyuncak haline getirerek onu bugünkü duruma düşürenler yahudilerdir. Kendi milletlerinin bir ferdi olmasına rağmen Hz. İsa (as) yı, yeni bir ilâhî mesajla geldiği için, dinlerine ihanet ettiği düşüncesine kapılarak O'na ve dinine karşı derin bir düşmanlık beslediler. Onların bu kinleri hiçbir zaman sönmemiştir. Hıristiyanlığı her çağda biraz daha değiştirme plan ve komploları devam etmektedir. Çeşitli dönemlerde ortaya çıkan Cizvitler, Maronîler, Russel Tarikatı, Yahova Şahitleri ve benzeri çeşitli örgütler, mezhep ve tarikatlar, Hıristiyanlığı son derece farklı yorumlarla sunmakta, ona yeni yeni içerikler kazandırmaktadırlar. Bundan da anlaşıldığı üzere kavgalı ve karışık bir tarihe sahip olan Hıristiyanlıkta inanışlar, tarih boyunca değişe değişe üç farklı mezhebin görüşleri olarak ayrışmıştır. Daha ne kadar değişeceği belli olmayan Hıristiyanlıktaki bu üç inanç grubunun adları:

* Katolik Mezhebi,

* Ortodoks Mezhebi ve

* Protestanlıktır.

2- BATIL (VAHYE DAYANMAYAN, GEÇERSİZ) DİNLER: [55]

Bilindiği üzere yaratıcıyı arama ve O'na inanma duygusu insanın zaten fıtratında mevcuttur.[56]

İnsanın fizik varlığının yanında son derece karmaşık bir de ruh ve moral yapısı vardır. Tam anlamıyla keşfedilmesi mümkün olmayan insanın işte bu yapısı, onu daima madde ötesi gerçeklere doğru iter. Bu muamma itiliş sebebiyledir ki insan, ilâhî bir mesaj alamadığı zaman bile kendi düşüncesinin, kendi hayallerinin, kavrayış gücünün ve sınırlı bilgilerinin ölçüleri içinde yaratıcıyı sembolize ettiğine inandığı bir şey bularak ona tapınmaya başlar. Ancak burada önemle belirtelim ki, Animizm ve Fetişizm gibi tüm ilkel şirk dinlerinin böyle bir tapınma biçimiyle başlayarak varlık gösterdiği yolundaki tezlerle buradaki açıklama arasında hiçbir ilişki yoktur. Nitekim bu tezler çürütülmüştür.

Esasen batıl dinlerin de geriye doğru halkalarından biri -çok eskilerde- yine herhangi bir tevhid dininden kopmuştur. Ancak zaman içinde aşırı yozlaşma ile tamamen ilkel bir kimliğe bürünmüşlerdir. Burada, çok eski çağlarda tevhidden kopmuş batıl dinler için söz konusu olan "aşırı yozlaşma" ile son çağlarda inen vahiyler üzerinde yapılmış "tahrîf" ya da çarpıtma niteliklerini birbirine karıştırmamak gerekir !

İşte batıl dinlerin esasen çıkış noktası budur. Aksine, hiçbir din, materyalist filozofların ileri sürdüğü gibi «doğa güçleri karşısında insanın ürküp korkuya, dehşete ve paniğe kapılmasının sonucu olarak ortaya çıkan» hayalî inanışlar değildir. İlkel bir hayat içinde yaşayan insan, herhangi bir ilâhî mesaja muhatap olmaması halinde (fıtratındaki yaratıcıyı arama duygusu) ile kendi kendine icat edeceği inanma biçimi elbetteki ilkel olur. Ancak bu, hiçbir zaman toplumlara mal olan bir din kurumuna dönüşmemiştir.

Ruhlara, tabiat olaylarına, kahramanlara ve totemlere tapınmak şeklinde gelişmiş olan bütün batıl dinlerin de geriye doğru en son halkası yine herhangi bir tevhid dininden kopmuştur. Yani insanlık tarihinin çok eski dönemlerinde, büyük ihtimalle peygamberlerin getirmiş olabileceği vahiyler üzerinde zamanla yapılan çarpıtmaların sonucu olarak ortaya çıkmışlardır. Nitekim Hindistan'daki Sikh Dini birçok noktalarda İslâm'ı model olarak almıştır.

Bunlara, Konfiçyüs Dini, Tao Dini, Buda Dini ve Şamanlık gibi Uzakdoğu dinleriyle Sâbiîlik, Mecûsîlik, Zerdüş Dini, Mani Dini gibi Mezopotamya ve Yakındoğu'da yayılan dinler örnek olarak gösterilebilir.

***

DİN HÜKMÜNDEKİ SİYASİ-RUHANİ ve

SİYASİ-FELSEFİ AKIMLAR

Hayat ve kâinâtın karmaşık yapısı, olaylar arasındaki gizemli ilişkiler, sonsuzluk, ebedîlik ve ezelîlik tasavvurlarının aşılmazlığı, insanı zihinsel alanda büyük sorunlarla karşı karşıya bırakmıştır. Allah, vahiy, ilham, melek, ruh, cin, şeytan, büyü rüya ve telepati gibi metafizik ve metapsişik konuların fizik kapasiteyle kavranamaması; zaman, enerji, cazibe (etki-tepki) kozmoz ve teselsül gibi hayat kanunlarının temelinde yatan birinci derecedeki kilitleri tamamen açabilecek anahtarlara, insanoğlunun sahip bulunamaması; bütün bunlarla birlikte ölüm olayı karşısında, -aklınca- çaresiz kalması; onu, bu çözümlenmez sırlar hakkında çeşitli düşünceler üretmeye, birçok teoriler ve doktrinler ortaya atmaya, ilginç açıklamalar yapmaya itmiştir.

Bu durumdaki insanların arasında Allah (cc), peygamber (as) ve semâvî kitapların ortak mesajları hakkında sırf kuşku ve tereddüt içinde bocalayanlar, teorilerini rûhânî boyutlar dışında kurmaya çalışmışlardır. Bunların hemen hepsi de materyalisttir. Bunlara felsefi ve ideolojik akımlar da diyebiliriz.

Kuşkudan ve tereddütten çok Kur'ân-ı Kerîm'in içeriğini, Kur'ân'ın ruhuna aykırı felsefi ve tasavvufî açıklama sistemleriyle yorumlayanlar ise teorilerini rûhânî boyutlar içinde kurmaya çalışmışlardır ki bunlara da akaid terminolojisinde «zındık» denmiştir.

Ancak bütün bu akımların ortak bir yanı vardır; o da; her birinin başlattığı sürecin çıkış aşamasında kaydettiği karakteristik özelliktir. Zira bu cereyanlar, (ya felsefi ve ideolojik akımlarda olduğu gibi) ilk başta sanki bilimsel bir çalışma amacıyla yola çıkarlar; ya da (mistik akımlarda olduğu üzere) zühd ve takvâ yolunda «sülûk etmek» gibi insana çok masum gözüken görüntüler içinde varlık göstermeye başlarlar. Ondan sonra organize birer siyasi-felsefi, ya da siyasi-rûhânî cemaate dönüşürler.

Rûhânî tandanslı olup olmadıkları bakımından bu akımları iki ayrı grup olarak incelemek mümkündür.

1-İslâm'dan Kopan Kamplar:

İslâm tarihi boyunca gerek sırf siyasi alanda rol alarak, gerekse kendi mistik atmosferi içinde evrimler geçirerek temel ilkelerde İslâm'dan ayrılan ve belli bir doktrine dayanan tüm kampların kökü, esasen ilk ve en büyük fitneye dayanır. Bu fitne üçüncü Raşid Halife Hz. Osman (ra)'ın şehid edilmesi olayıdır.

Başlangıçta haricîler, ılımlı Şiîler ve zâhidler olmak üzere yalnızca üç gruba ayrılmış bulunan Müslümanların, her şeye rağmen birinci yüzyıl içinde Kur'ân-ı Kerîm'in ruhundan ayrılmadıklarını tahmin etmek güç değildir. Dünya Müslümanlarının itikad açısından ilk başlarda olduğu gibi asırlar sonra da sahip bulundukları en büyük şans, işte bu gerçeğin temelinde yatmaktadır. Çünkü Kur'ânî inanç ve anlayışın asırlar boyu yaşanmasında ve çağımızda bile bu inancın, ağırlığını koruyor olmasında İslâm'ın ilk üç kuşağının rolü çok büyüktür.

O dönemde, Müslümanların uzlaşamadıkları noktalar sırf siyasi idi. Ne var ki siyasal faktörlerin de etkisi altında Kur'ânî değerler felsefi ve mistik yaklaşımlarla yorumlanmaya başlayınca bu gruplar arasında ortak inançtan sapmalar başgösterdi. Yozlaşma, daha sonraları radikal kampların peydahlanmasını hızlandırdı. Dolayısıyla bu kampların da her birinin oluşmasındaki temel faktör, esasen Kur'ân-ı Kerîm'in içeriğine ilişkin olarak o kampın ortaya koyduğu sapkın yorumdan başka bir şey değildir. Sözkonusu gruplar işte bu nedenle Müslümanların cumhurundan kopmuşlardır.

Bunların İslâm'dan kopuşları, tarih yorumcuları tarafından ister Şiîlerde ve Haricîlerde olduğu gibi sırf siyasi nedenlere; ister Mutezile ve Mürcie gruplarında olduğu gibi sadece itikadî nedenlere bağlanmış olsun, bu kampların hepsi temelde imânî ve vicdânî dürtülerle ortaya çıktıkları için tümünün birden siyasî-rûhânî kamplar adı altında sınıflandırılması doğru olur. Ancak Kur'ân-ı Kerîm'in ruhuna uygun inanç üzerindeki Sünnî çoğunluğun dışında kalan Haricîlerle, ilk Şiîler ve Mutezilîler; Özellikle İslâm Tarihi boyunca daha çok «Batınîlik» genel adı altında gittikçe birbirinden koparak sayıları çoğalan çeşitli gruplar, eski yorumlarıyla artık günümüzde mevcut değildirler. Bunların ya kimisi ortadan kaldırılmıştır, ya görüşlerini değiştirmişlerdir, ya da taraftar bulamadıklarından, zaman içinde eriyip gitmişlerdir.

Dolayısıyla çok eskilere dönüp bu kampların görüş ve inançlarını İslâm'daki «din kavramı» boyutları çerçevesinde yeniden ele almak konumuzun dışıdır.

İslâm'dan koparak bağımsız birer din kimliğinde varlığını günümüze kadar sürdürmüş bulunan, ya da yakın geçmişlerde ortaya çıkan inanç kamplarına ise iki ayrı grup olarak bakmak gerekir.

Bunlardan birincisi: «Şiî-Bâtınî» kökenden gelen kamplardır. En önemlileri altı tanedir. Her biri İslâm'dan bağımsız bir kimliğe bürünmüş bulunan ve İslâm Ümmeti için birer potansiyel tehlike sayılan bu altı dinin içyüzünü bilmek Müslümanları bu akımların tehlikelerinden korumak için gereklidir! Bunlara ilişkin bilgiler kısaca şöyledir:

İsmailîlik:

İsmaîlîliğin kökü, tarihte Hicretin ikinci yüzyılı ortalarına kadar dayanır. Karmatîler ve Mısır Fâtimî Devleti (M. 910-1160)'nin kurucuları İsmailî'dirler. Bunlar İmam Cafer-i Sadık (ra)'ın oğlu İsmail'e bağlı olduklarını ileri sürerler. İmam Cafer-i Sadık (ra), Hz. Ali (ra)'nin beşinci torunudur. Aynı zamanda İmam Ebu Hanife (ra)'nin üvey babası olduğu söylenir. İsmailîler'in inançları ile İmam Cafer (ra)'in itikadı arasında hiçbir yakın benzerlik yoktur. Çünkü İmam Cafer (ra) de Ashâb, Tabiîler ve Çağdaşı olduğu ünlü müctehid Ebu Hanife (ra) gibi inanıyordu. Halbuki İsmailîler, (biri de Cafer-i Sadık olan) bütün imamlarına yarıtanrı olarak inanmaktadırlar.

İmametin, İsmail'den sonra oğlu Muhammed el-Mektûm'a intikal ettiğini ileri sürerler. Mektûm, gizli demektir. Bu yüzden İsmailîler, Batınî (gizlici) diye adlandırılmışlardır. Böyle anılmalarının bir diğer nedeni de onların Kur'ân-ı Kerîm hakkında sapkın bir kanaate sahip bulunmalarındandır. İsmailîler'e göre, Kur'ân âyetlerinin herkes tarafından açıkça anlaşılan manâlarından başka bir de kapalı anlamları vardır ve esas bunlar önemlidir. Nitekim bu inançladır ki Kur'ân-ı Kerîm'i açıkça anlaşılan manâlarından tamamen farklı yorumlayarak İslâm'dan kopmuşlardır. Yine İsmailîler'e göre imamın her davranışı haktır ve tanrısaldır. Onun için imam asla yanılmaz. Dolayısıyla bütün imamlar masumdurlar.

İsmailîler, tarih boyunca inançlarına yeni yeni içerikler kazandırmışlardır. Bu görüşleriyle de gittikçe İslâm'dan uzaklaşmışlardır. Öyle ki İsmailîlik bir zaman gelmiş tamamen bağımsız bir din kimliğine bürünmüştür. Örneğin vaktiyle kurdukları Mısır Fâtımî Devleti sırasında ölüler için özel törenler düzenlemek ve türbe inşa etmek gibi faaliyetlerle tanındılar. Bu etkinlikleri o günlerden beri gelenek olarak Müslümanların eğitimsiz tabanı arasında da yerleşti. Günümüzde de bunlar hac ibadetini Hindistan'ın Bombay kentinde yapmaktadırlar. Son yıllarda Allah'ın yeryüzünde temsilcisi olduğuna inandıkları ve «Ağahân» ünvanıyla yücelttikleri birinin etrafında örgütlenmeye başladılar. Ağahan'ın Hz. Ali (ra)'nin beşinci torunu Cafer-i Sadık (ra) ve oğlu İsmail'in soyundan geldiğine inanmaktadırlar. Mallarının, gelirlerinin ve mehirlerinin beşte birini O'na bağışlarlar. Keza varisi olmayan kişinin de bütün malı -ölümünden sonra - Ağahân'a intikal eder.

Dürzîlik (Dürzülük):

Dürzülük, Fergana'lı Anuştigin Derezî ( öl.M.1019) adında Türk kökenli biri tarafından kuruldu. Dürzîler, 6'ıncı Fatımî Hükümdarı el-Hâkim'i, ilâh kabul ederler. Bu dinin ilk kurucularından el-Hâkim'in veziri Hamza Bin Ali, Dürzîliği, Anuştigin'in görüşünden farklı bir felsefeyle açıkladı. Bu yüzden araları bozuldu ve Hamza, Derezî'yi ortadan kaldırdı, ya da Derezî kaçarak gizlendi. Dürzîlik esasen İsmailîlik'ten kopmadır. Günümüzde Dürzülerin dünyadaki sayısı 300 bin kadardır. Çoğu Lübnan ve Suriye'de yaşarlar. Mağrıp'ta da vardır.

Nusayrîlik:

Bu dinin kurucusu Ebu Şuayb Muhammed bin Nusayr el-Basrî en-Nümeyrî'dir. Bu adamın, Şiîlerin onbirinci imamı el-Hasan el-Askerî'nin yakın dostu olduğu ileri sürülmektedir. Bu doğru olmasa gerektir. Fakat hizmetinde bulunduğu ihtimali vardır.

Nümeyrî, bu şahsiyetin sosyal mevkiinden ve şöhretinden yararlanmak için el-Askerî'nin oğlu İmam Mehdî'nin ölümünden sonra O'nun vekili olduğunu ileri sürdü ve sapkın görüşlerini Şiîlik üzerinde temellendirerek Nusayrîliği kurdu. Nusayrîlere göre bu adam İmam Mehdî'nin vekilidir. Fakat diğer Şiîler bunu kabul etmezler ve Nusayrîler'i «Gulât-ı Şîa», (yani aşırı Şiîlerden) sayarlar. Bütün Şiîler gibi Nusayrîler de İmam Mehdî'nin öldüğüne inanmazlar. Aksine O'nun sağ ve bilinmeyen bir yerde saklı olduğunu ileri sürerler; O'nun kıyamete yakın bir zamanda kaldığı yerden ortaya çıkacağına inanırlar.

Bu inanç, Sünnî çoğunluğun geniş tabanını da etkilemiştir. Bu yüzdendir ki tarihte zaman zaman Mehdîlik iddiasıyla bazı kimseler ortaya çıkmış ve yönetimleri epeyce meşgul etmişlerdir.

Nusayrîler'in İslâm'dan kopmalarının nedenlerinden biri de: Allah'ın (haşa !) insan şeklinde zaman zaman yeryüzünde göründüğüne ilişkin inanışlarıdır. Onlara göre Allah, son olarak Hz. Ali'nin kişiliğinde gözükmüştür. Yani Hz. Ali, Nusayrîler'e göre Tanrıdır ve Hz. Muhammed'i O yaratmıştır. Yine onlara göre Hz. Muhammed Yarı Tanrı'dır ve O da (Ashab'dan) Selmân'ı Farisî'yi yaratmıştır. Nusayrîler'in bunlardan başka daha birçok ilginç inanışları da vardır. Hz. Peygamber'in ashâbına sövüp sayarlar. Daha çok Suriye ve Lübnan'da yaşarlar.

Râfızıylik:

Şiîliğin bir koluna verilen addır. Şiîlik Hz. Ali'nin yandaşlığı anlamına gelir. Bunun yerine Anadolu'da ve Suriye'de «Alevîlik» sözcüğü de kullanılır. Anadolu'da Hz. Ali'yi bir sembol olarak benimsemiş bulunan Mazdehistlerle, Suriye'de Nusayrîler, Müslüman halk tarafından «Alevî» adı altında anılırlar.

Tarih metinlerinde (Alinin taraftarları) anlamında «Şi'a'tu-Ali» tabiri çok geçer. Fakat Şiîliğin o kadar çok fraksiyonları vardır ki bunlardan bazılarının inanç ve görüşleri arasındaki uçurumlar, Sünnîlerle en sapkın Şiîlik kampı arasında bulunan açıdan daha küçük değildir. Nitekim Şiî fırkalarından Zeydiler ve İsna'aşerîler de aynen Sünnîler gibi Gulât-ı Şia'yı tekfir ederler. (onları kâfir sayarlar.)

Bunlardan ilk Râfızıyler, (Yani Hz. Hüseyn'in torunu Zeyd'e halife sıfatıyla biat ettikten sonra etrafından dağılıp O'nu rafzetmiş, red edip yalnız bırakmış olanlar) bu şekilde adlandırılmışlardır. Aslında bunlar Müslümanlar tarafından küfürle damgalanmış bir fraksiyon değildir. Bununla beraber Müslümanlar, «Gulât-ı Şi'a» (yani aşırı Şiîler) olarak İslâm'dan kopan grupları yine «Râfızıy» adı altında dışlamış ve onların küfrüne hükmetmişlerdir.

Şiî mezheplerinden hangilerinin «Gulât» olduğu, söylentilere dayanılarak belirlenemez. Bu konuda çok dikkatli olmak gerekir. Nitekim birtakım farklı yorumlarıyla Ehl-i sünnetten ayrılan nice Şiîler vardır ki İslâm onları da kucaklamaktadır. Ancak Hz. Ali'yi ilâhlıkla ya da peygamberlikle niteleyen, Kur'ân gerçeklerini inkâr eden onları batınî yorumlarla çarpıtan Rafıziyler vardır ki bunlar kâfirdir.

Kadiyanîlik:

İngilizler tarafından tertip edilen ve Mirza Gulâm Ahmed adında Hintli biri tarafından 1876 da kurulan (aynen Millî Türk Dinine benzer, siyasi temele dayalı) düzmece bir dindir. İngilizlerin siyasi amaçlarına hizmet etmektedir. Kadiyanîliğin temel hedefi budur. Bununla birlikte İslâm'ı içinden çökertmek de Kadiyanîliğin temel amaçlarındandır.

Kurucusu, 30. haz. 1931 tarihli El-Fadl gazetesinde İslâm'a karşı olduğunu açıkça ilan etti. «Allah, peygamber, Kur'ân, oruç, hac ve zekât konularında olduğu kadar başka meselelerde de her bakımdan Müslümanlardan ayrıyız.» dedi. Bu adamın ölümünden sonra 6 yıl kadar Hekim Nureddin, O'ndan sonra da Hoca Kemaleddin ve Muhammed Ali Lahorî tarafından bu din temsil edildi. Muhammed Ali Lahori'nin daha sonraları pişman olduğu söylenmektedir. İnançları şöyledir:

a) Mirza'nın Mesih olduğuna ve Hz. Muhammed'den sonra peygamber olarak geldiğine inanılır.

b) Cihad haram sayılır.

Kadyânîlik, Hindistan'da, Bahâîlik de İran'da aynı zamanda ortaya çıktılar.

Bahaîlik:

Bahâîlik, Bâbilik'ten gelişme sentetik bir dindir. Kurucusu, Mirza Hüseyin Ali Mazenderâni adında bir İran'lıdır. inançları şöyledir:

Dinler arasında -sözde - fark gözetmezler. Hümanist bir görüş ve inanca sahip olduklarını ileri sürerler. Her yılın son 19 uncu günü oruç tutar, günde üç kez namaz kılarlar. Her ayın ilk günü bir toplantı yaparlar. Merkezleri Hayfa'dadır. Daha çok sosyete ve zenginler arasında tutunmuştur.

Bâbilik'e gelince, kendine «Bâb» yani kapı ünvanını takan, Mirza Ali Muhammed seyyid adlı İranlı biri tarafından kurulan düzmece dinin adıdır. Şeyhîlik Tarikatı'ndan ilham alınarak öğretileri bu adam tarafından uyduruldu. Bâb'ı hiç gözüyle görmeyen Mirza Hüseyin Ali Mazenderâni adlı bir diğer İranlı tarafından yeniden düzenlenip Bahâîlik adı altında yeni bir din olarak ilan edildi. Bâb'ın yazdığı Beyân adlı kitap, babîliğin öğretilerini içermektedir.

Bu kampların ikinci grubu ise: Mistik doktrinlere dayanan örgütlerdir.[57]

Bunlar, Yunan Felsefesinin, ya da birçok eski Hint-Asya dinlerinin öğretilerinden olan Fisagorizm, Neo Platonisme, Vahdet-i vücud, Patanjalizm, Yoga ve Fakirizm'den beslenerek zaman içinde meydana gelmişlerdir. Doktrinlerinin önemli bir cephesini oluşturan bu felsefeler, İslâm'a ait değerlerle sentezlenmiştir.

Bu doktrinler, dış yönleriyle daha çok İslâm'a ait değerler içinde yansıdıklarından, üzerinde temellendirildikleri yabancı unsurları farketmek sıradan insanlar için çok güçtür. Dolayısıyladır ki «Nirvana»'nın bir başka ifadesi olan Fenâfillâh ideali ile yine Budizm'e ait Patanjali Meditasyonu üzerinde kurulan Nakşibendîlikteki râbıta ayini, bu yönden hiç kimsenin dikkatini çekmemektedir.

Sebebine gelince bu mistik-felsefî inanışlar ve onları sembolize eden çeşitli ritüeller, özellikle Müslümansı-ortodoks yığınlar üzerinde çok şaşırtıcı etkiler bırakmaktadır. Onlara göre bu inanışlar zühd ve takvâ yolunun en ideal çizgisini temsil etmektedir. Çünkü onlara göre «zühd ve takvâ»: (Kur'ân'ın belirlediği ölçüler içinde yaşamak değil), Tarikata bağlanmaktır; sofîliktir; dervişliktir; özetle mistik bir yaşam tarzıdır.

Bu yaşam biçiminin, bunalımlı çağdaş insanı büyüleyen yanları ise olaya karmaşık bir nitelik kazandırmaktadır. Vahyin ışıklandırdığı yolda gerçekleri görebilecek eğitimli, imânlı ve kararlı insan sayısı tahmin edilemeyecek kadar azalmıştır! Teknolojinin ve başdöndürücü hızın neden olduğu önemli gelişmelerle insanoğlunun epeyce mutsuzlaştığı gerçeğini eğer görmezlikten gelmiyorsak onun, ruhsal açıdan oldukça derin bir boşluk yaşadığına ve biraz kendine geldikçe de bir kurtuluş çaresi aradığına inanmalıyız. Evet, hakikaten insanların çok büyük bir bölümü bugün, ağır stres aldında ezildiği için mmanevî bir teselli aramaktadır. Unutmamak gerekir ki bunalımlı insanları gerçekler değil, tam tersine tatlı hayaller ancak teselli edebilir. İşte tarikatların içyüzü ve doktrinlerinin kaynağı üzerinde dikkatlerin yoğunlaşamaması esasen bu sebebe dayanmaktadır. Çünkü tarikatlar, insanlara (haşa!) «Allah'da eriyip ölümsüzleşerek sonsuza dek pembe dünyalarda yaşamayı» vadetmektedir.[58] Bu ise insanların yorgun, mutsuz ve yaralı ruhları üzerinde müthiş bir terapi etkisi uyandırmaktadır.

Ancak dış cepheden İslâm'a ait malzemelerle dekore edildikleri izlenimini uyandırdıklarından, İslâm âlimleri bu örgütler hakkında genellikle ihtiyatlı davranmışlardır. Belki de eğitimsiz kalabalıkların zamanla ancak aydınlatılabileceğine inandıkları için muhtemel bir fitne ve kargaşaye neden olmamak bakımından tarikatlar hakkında kesin bir hüküm vermekten kaçınmışlardır. Bu ise mistisizmin tutunma ve yayılma eğilimini hızlandırmış, imkânını kolaylaştırmıştır. Özellikle bağlılarının ağırbaşlılık, sükûnet ve sürekli ibadet gibi etkileyici yaşantıları, Geniş dindar kesimin nostaljik açıdan göz manzarasını okşayan ve onları psikolojik olarak etkileyen özel giyim tarzları, müritlerarası düzenli organizasyon, şeyhe karşı tarife sığmaz bağlılık ve fedakârlık gibi sosyal disiplinleri, bu mistik dinlerin, -özellikle avam arasında- geniş bir taban bulmasına yardım etmiştir.

Bu akımlardan başka, din hükmünde bir takım siyasi-felsefi oluşumlar daha vardır ki şimdi de bir nebze onlardan söz edelim.

2- Tamamen İslâm Dışı Çağdaş Düşünce ve İdeolojiler:

Bu akımların her biri, başlangıçta -genellikle - sosyal, toplumsal ya da ekonomik sorunların çözümünü amaçlar ve bunu belli bir düşünce modeli olarak ele alır. Bazen de sırf bilimsel bir çalışma olarak başlar, ancak daha sonra kaydettiği aşamalarla siyasi ve ideolojik bir içerik kazanarak âdetâ dine birer alternatif oluştururlar ve büyük kalabalıklar tarafından tutunurlar.

İdeolojilerde rûhânî bir cephe olmadığı için, belki de ideolojik teori ve düşüncelerin vicdanlarda yankı yapmadığı sanılır. Çünkü öyle ideolojiler vardır ki konusu imânî bir içerikten çok uzaktır ve temelde «Allah'a imân» la çatışma halindedir. Örneğin Marksizm böyledir. Çünkü Marksizm'in esas iddiası, insanlık dünyasını kapitalizmin sömürüsünden kurtarmaktır. Ne var ki dinleri (yani imân kurumlarını) ya da kestirme bir ifade ile Allah'a inanmayı, idealinin önünde en büyük engel olarak görmüştür; dini, afyon diye nitelemiştir. Bu yüzden Marksistler, ideolojilerini yaymak için kapitalizmin aleyhinde ne kadar mücadele vermişlerse «Allah'a imân» ilkesine karşı da o derece sert davranmışlardır. Şu var ki komünizm (ya da sosyalizm), hiçbir zaman tam anlamıyla bir din olarak empoze edilmemişlerdir.

Fakat öyle idelojiler de vardır ki, çok geçmeden tam anlamıyla birer din niteliğine bürünürler. Nitekim 1939 da Ankara'da gizlice kurgulandığı söylenen[59] «Millî Türk Dini», işte böyle bir ideolojidir. Türkiye'de, Cumhuriyetin ilk yıllarında İslâm'a ait argümanları kullanarak ortaya çıkan çeşitli milliyetçi görüşler, iktidardaki klik tarafından birleştirilip yönlendirilerek yirmi yıl kadar süren bir çalışmadan sonra İslâm'a alternatif bir din olarak ortaya kondu; İslâm'ı tamamen devreden çıkaracak bir din kalıbında şekillendirildi. Bundan amaç, -sözde- «Türk Milletini Arap kültürünün etkisinden kurtarmak» idi. Temelde İslâm'ın salt bir Arap dini olduğuna, dolayısıyla Türkiye halklarının kültürel bağımsızlığını «Türk Milliyetçiliği» şemsiyesi altında kazanabilmeleri için bu dinden mutlaka kurtulmaları gerektiğine inanan yöneticiler, 1939'da son şeklini verdikleri bu ideolojiyi, topluma «din» olarak kabul ettirmekte çok zorlanacaklarını ve şiddetli tepkilerle karşılaşacaklarını biliyorlardı. Salt bir ideoloji olarak milliyetçiliğin, İslâm'dan kalacak boşluğu tam anlamıyla doldurulamayacağına büyük ihtimal verdikleri için teorisyenler bu ideolojiyi büyük bir ustalıkla dinsel bir çerçeveye oturtmayı başardılar. Tanrısı, çağrısı, kâbesi ve ibadet biçimiyle ona tam bir din formunu kazandırdılar. Ancak o yıllarda İstanbul'da girişilen bir uygulamanın ardından aldıkları duyumlar, bu yeni dinin, «din» adı altında zihinlere ve vicdanlara kolay kolay kazınamayacağı izlenimini verdi. Nitekim bu dinin Ahiret, cennet ve cehennem gibi vaatleri yoktu. Dolayısıyla yürekleri imânla dolduramazdı. Üstelik İslâm'ı sabote etmek için kurulmuş olmasına rağmen İslâm'dan çok şeyler de kopye etmişti. Sonuç olarak bu dini tam bir mistik ve egzotik atmosfer içinde uygulamak ve yaşamak mümkün görünmüyordu.

Bunun üzerine «Millî Türk Dini», yalnızca devlet törenleri olarak uygulamaya kondu. Ancak İslâm'ı aşındırarak zaman içinde onu sosyal yaşamdan tamamen silebilmek için yeni dinin ritüellerine yasa, yönetmelik ve içtüzük gibi resmi yaptırımlarla süreklilik ve sertlik kazandırıldı. Bunda başarılı da olundu. Nitekim bu ibadetleri yerine getirmeyenler, -Avrupa Birliği'ne girmek üzere olduğumuz bu günlerde bile- vatan hainliğine varan suçlamalarla tehdit altında bulunmaktadırlar! Örneğin okullarda her sabah öğrencilere toplu halde söyletilen «Millî Türk Dini andı» tören niteliğinde fakat bir ibadet biçimi olarak zorunlu hale getirilmiş (farz kılınmıştır). Ne ilginçtir ki Müslüman, Yahudi ve Hırıstiyan çocukları da laiklik ilkesine rağmen bu ibadeti yapmaya zorlanmaktadırlar. Yakın gelecekte Avrupa'nın baskısıyla belki Yahudi ve Hıristiyan çocukları artık bu ibatede zorlanmayacaklardır; fakat böyle bir din özgürlüğünü aynı zamanda Mü'min azınlığın çocukları için sağlamak büyük ihtimalle mümükün olamayacaktır! Bu ise toplumsal barışın kurulmasına daima büyük engel oluşturacaktır.

Keza, Millî Türk Dini'nin bağlısı olmadıkları, -davranış ve düşüncelirinden açıkça anlaşılmasına rağmen- başbakan ve bakanlar gibi üst düzey bazı siyasiler de belli münasebetlerle bu dinin ibadethanesine giderek saygı (dua) duruşunda bulunmaya örfen zorlanmaktadırlar. Bu ibadeti yerine getirmeyenler -lâiklik ilkesinin sözde suvunuculuğunu yapan bizzat Mitüdistler (Millî Türk Dininin köktenci militanları) tarafından- toplumsal linçle cezalandırılmaktadırlar!

Bütün bu gerçeklerden şu sonucu çıkarmak mümkündür: bazı ideolojiler, güçlü propaganda ağları sayesinde, çeşitli beyin yıkama yöntemleriyle, siyasi baskılarla, medya terörü ile, psikolojik linçle, ve sürekli tehditlerle toplumun zihin ve vicdanını karartarak -tıpkı tarikatlar gibi- zaman içinde birer dine dönüşebilirler. Bu da imânla çatışma halinde olan ideolojinin, insan vicdanında aynen imânî bir etki yaptığını kanıtlamaktadır.

Nitekim insanlar canlarını dinleri uğruna nasıl tehlikeye atarlarsa gönül verdikleri ideolojileri uğrunda da aynı fedakarlığı gösterirler. Bu nedenle aynen din gibi, salt ideolojiden ibaret olan inanç ve düşüncede de maddi bir çıkar yoktur. Binaenaleyh bu özelliğiyle ideoloji, tıpkı din gibidir. Aradaki tek fark, bazı ideolojilerde bir tapınma biçiminin ve dinî (yani rûhâni ) törenlerin, ibadetlerin bulunmamasıdır. Ancak bu da genel değildir. Nitekim halen ideoloji gibi yansıtılmaya çalışılan «Millî Türk Dini»'nin amentüsü ve tam anlamıyla ibadet biçimleri vardır.

Aynı şekilde pozitivizmin kurucusu Auguste Comte, bütün dinleri reddettiği halde yine de pozitivizmi bir din olarak düşünmüş, hatta insanın dinsiz olamayacağını bile kabul ederek «İnsanlık Dini» adı altında bir imân kurumunun temelini atmaya dahi yeltenmiştir!

Çağımızda bu akımlardan komünizm ve sosyalizm, dünya çapında ön plana çıktı. Temelde siyasi, sosyal ve ekonomik birer dünya görüşü ve yönetim biçimi olan bu akımlara, âdetâ birer din niteliği kazandırıldığı içindir ki örneğin marksistler, kendi felsefelerine kutsal dogmalar gözüyle bakarak düşünceleri konusunda ne karşıtlarıyla tartışmaya yanaştılar, ne de canlarını bu uğurda verirken maddi bir karşılık beklediler. Ekonomik alandaki uygulamalarıyla hedeflerinin bir ütopya olduğu anlaşıldıktan sonra bile bu düşünceler birçok insanın vicdanında silinmez olarak yine de kaldı.

Şu halde esasen din olmaktan çok uzak bulunan bu ideolojiler ve dünya görüşleri, her şeye rağmen geniş insan toplulukları üzerinde birer din etkisi uyandırmış, bu nedenle aynı zamanda din ve ilim otoritelerini de meşgul etmişlerdir. Bunların arasında en çok ön plana çıkmış olanlar: Rasyonalizm, Darwinizm, Pozitivizm ve Sosyalizm'dir. Bunların etkileri o kadar derin olmuştur ki özellikle pozitivizm ve sosyalizm tüm dünyada olduğu gibi İslâm muhitlerinde de düşünceyi ve sosyal hayatı uzun zaman yönlendirmiştir. Elbette ki dolayısıyla İslâm'ın bu düşünce kurumları hakkında herhangi bir hükmü olmalıdır.

Kelâm ve akâid ilimlerinin yeni yeni kâleme alındığı, İslâm Tarihinin ilk dönemlerinde de Müslümanların inancını tehdit edebilecek düşünce ve eğilimler elbette ki vardı. Örneğin eski Hint ve İran dinlerinin henüz etkisinden tamamen kurtulamamış yeni Müslümanlar arasında birçok kimse bu tehlikenin kaynağını oluşturuyorlardı.

Daha sonraları da Yunan Felsefesi Müslümanları meşgul etti. Ayrıca tamamen içeride ve sırf Müslümanlar tarafından ortaya atılan: «Kur'ân'ın yaratık olduğu» düşüncesi, imân kurumu için başka bir tehlikenin çanını çalıyordu. İşte İslâm akâidi o dönemlerde, ancak bu tehlikelere karşı bir savunma sistemi geliştirmiştir. Ne yazık ki ondan sonra asırlar boyu derin bir karanlık içinde yaşayan Müslümanlar, yeni yeni ortaya çıkan saptırıcı düşünce ve felsefelere karşı hemen hiçbir fikir geliştirmemiş, bu yüzden de çeşitli bâtınî kamplar, tehlikeli ve gizli birçok ideolojik örgütler kurularak gittikçe sayı bakımından çoğalmışlardır. Özellikle son yüzyıl içinde yaygınlaşan ve milyonlarca cahil insanın İslâm'dan bağının çözülmesine neden olan batı kaynaklı düşünce akımlarına karşı Müslüman aydınlar âdetâ susmuş, ilmî cihad alanında varlık göstermekten aciz kalmışlardır. Bunun sonucu olarak da bu akımların tehlikesinden habersiz olan sıradan Müslümanlar, onları uygarlığın birer gereği olarak benimsemekte herhangi bir engel görmemişlerdir. Bazı kimseler de din ile ideoloji arasında herhangi bir çatışma olamayacağı düşüncesinden hareketle hem bu akımlardan birine bağlanmaş, hem aynı zamandan Müslüman kaldıklarını, imânlarını kaybetmediklerini sanmışlardır! Dolayısıyla İslâm'ın imân gerçekleri hakkında özellikle toplum tabanının bilgisi kıtlaştıkça bu akımlar daha fazla yayılma eğilimine girmişlerdir.

Karanlık yüzyıllardan beri İslâm'ın bir mabed dini olarak gösterilmesine alışan cahil kalabalıkların son kuşakları, İslâm'ın bu akımlara bakış açısı hakkında hemen hiçbir bilgiye sahip değildirler. Kimisinin, tamamen ideolojik ve siyasi bir mücadele kampanyasına dönüştüğü bu düşünce akımları hakkında İslâm'ın acaba yargısı nedir ? Bunu birçok kimse merak etmemiştir. Örneğin bir Darwinistin, bir pozitivistin, bir sosyalistin kestiği yenir mi ? «Ben komünistim, ama aynı zamanda Müslümanım.» diyen bir kimse ile (İslâm'a göre) evlilik yapılabilir mi ? «Ben laikim ama yine de Müslümanım.» diyen bir kimsenin arkasında namaz kılınır mı? Yani açıkçası bunlar Müslüman sayılır mı, sayılmaz mı? İşte bu soruların, Müslümanların geneli tarafından, cevaplarının araştırılmaması, çok önemli gerçekleri ön plana çıkarmaktadır !

Avrupa'da yaşayan Müslümanlardan özellikle Hıristiyan kadınlarla evlenmek üzere anlaşanlar (İslâm'a göre bir zorunluluk yokken) neden bu bayanların Müslüman olmasını şart koştukları halde bir Darwinistin, bir pozitivistin, bir sosyalistin cenaze namazını kılmakta hiçbir engel görmemişlerdir? Çok ilginç değil mi?! Yüzbinlerce insanın bu tutumu acaba sırf bilgisizlikle açıklanabilir mi?

Şu halde İslâm'ı bilmeden «Ben Müslümanım» diyenlerden çok, İslâm'ı kendilerine göre tanımlayanlar, bilgilerini yeniden gözden geçirmek durumundadırlar. Bu nedenle de önce çağdaş fikir akımlarını, bu akımların Kur'ân gerçeklerine göre ne olduğunu, yani küfür, şirk, nifak, zendeka ya da irtidad gibi imândan koparıcı birer neden olup olmadığını öğrenmek zorundadırlar. Aksi halde zimmetlerini İslâm'a ve Müslümanlara ibra ettiremezler.

Şimdi de bu akımları, tanımlarıyla ve amaçlarıyla inceleyelim (İslâm'la çeliştikleri noktalardan sebep) İslâm'ın bu akımlar hakkındaki yargısına bakalım.

Rasyonalizm:

Rasyonalizm, (fr. Rationalisme; İng. Rationalism) Usçuluk, Akılcılık demektir. Eski Arapçada: el-Aqliyye, Modern Arapçada: el-Aqlâniyye terimiyle ifade edilir. Rasyonalizm, bir felsefe ve kelâm terimidir; özetle açıklaması şudur:

Gerçekleri kavramak ve onları karşılaştırarak sonuçlar elde etmek, sırf akılla mümkündür; bilginin kaynağı olarak akıl, tartışılmaz bir önceliğe ve üstünlüğe sahiptir. İnsanın, bilinçli olarak yaptığı iş ve eylemler rastgele değil, bilakis ilkelere dayanır. İlkeler ise insan aklının ürünüdürler.

Buna göre deneyin konusu olan «Madde», «Neden» ve «Yargı» bile akıl tarafından üretildikleri için gerçeğin saptanmasında esas olan deney değil, akıldır. Dolayısıyla insanın en gizli duygularında bile matematiksel ilişkilerin bulunduğunu savunan ve aynı zamanda deneyi de hiçe sayacak kadar yargıyı soyut bir nedenselliğe dayandıran rasyonalizme göre "Allah, melek, ruh, cin, kıyamet, cennet, cehennem ve mucize gibi gerçekler, inanılacak şeyler değildir."

Şu halde vahyi bir çırpıda inkâr eden rasyonalizm, sonuç itibariyle materyalist bir düşünce akımıdır ve yorum gerektirmeyecek bir kesinlikle küfürdür.[60]

Vakıa, İslâm da akla gerektiği kadar önem vermiştir. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'in birçok ayetleri «akletmez misiniz?!»[61] ve «Akletmezler mi?!»[62] şeklindeki uyarılarla bitmektedir. Ancak aklın rolü ve görevi, hiç kuşkusuz sınırlıdır. Çünkü aklın da çok kere yanıldığı, bir gerçektir. Ne var ki İlk İslâm aydınlarından bazı şahsiyetler, aklı aşırı derecede ön plâna çıkarmış, bu yüzden ümmetin çoğunluğundan ayrılmışlardır. Bunlar İslâm tarihine Mu'tezilîler olarak geçmişlerdir. İlerde «Kelâmcı Kamplar» başlığı altında bu gruptan söz edilecektir.

Akıl elbette ki belli sınırlarda ölçü olabilir. Bu sınırlar içinde «Akılcı» olduğunu, ya da «Akılcı hareket etmek» gerektiğini söyleyen Müslümanı materyalist anlamda akılcılıkla suçlamanın imkânı yoktur. Ancak akılcılığın - bilimsel anlamda- söz konusu olduğu her yerde İslâm'ın ölçüleri hatırlanmalıdır.

Darwinizm:

« 19. yy. da yaşamış İngiliz düşünürü Darwin'in kurduğu bir nazarıye, görüş. "Evrim teorisi: Tekâmül nazariyesi" adıyle de anılan bu görüşe göre insan dahil bütün canlıların başlangıçta tek hücreli canlı olarak meydana geldiklerini, sonra tesadüfen nesilden nesile farklılaşıp başkalaştığını, bu tesadadüfi değişikliklerden çevre şartlarına uygun olanlara sahip canlıların yaşadığını, diğerlerinin yok olduğunu, böylece canlıların gittikçe mükemmelleşerek bugünkü şekle girdiğini, insanın da maymun soyundan geldiğini iddia eder. Bu iddianın ortaya atıldığı zamanlarda canlı hücrenin kimyasal ve genetik yapısı bilinmiyordu. Hücre, canlının bir yapı taşı zannediliyordu. Bugün elektromikroskoplar sayesinde canlının kimyasal ve genetik yapısıyla ilgili büyük ve önemli keşifler yapıldı. Canlıların sahip oldukları vasıfların hücre çekirdeğinde yer alan ve genlerin yapısını meydana getiren DNA denilen protein moleküllerinde nasıl muhafaza edildiği ve bunların nasıl babadan oğula geçtiği açıklanmıştır. Gerek genlerin, gerek hücrenin yapısında yer alan çeşitli protein molekülleri 20 çeşit aminoasit adı verilen daha küçük parçacıkların çeşitli şekilde birleşmesinden meydana gelmiştir. Amino asitlerin meydana gelişi bir yana DNA moleküllerinin ve diğer protein moleküllerinin her birinin tesadüfen meydana gelip gelemeyeceği matematik olarak hesaplanmıştır. Bir hücredeki tek bir molekülün meydana gelişi ihtimali l sayısının önüne 240 tane sıfır koyarak elde edilen sayı kadar molekül meydana gelse bunlardan yalnız biri işe yarayan bir molekül olabilirdi. Tesadüfen bu kadar çok sayıda kimyasal birleşim olabilmesi için kâinatın ömrünün trilyonlarca defa katlanarak daha fazla zamanın geçmesi gerekir. Daha doğrusu imkânsızdır. Canlı hücrenin bütün moleküllerinin bu şekilde tesadüfen bir araya gelip hücreyi meydana getirmelerini hayal etmek bile imkân dahilinde değildir.

Tesadüfen bir hücrenin meydana gelişini açıklamak imkânsız olunca yeryüzündeki bunca canlının tesadüfen meydana geldiğini iddia etmek ise ilim ve akıl dışı bir vehimden başka bir şey değildir. İlim adamlarının laboratuarda yaptıkları çalışmalar sonunda bir canlının değişip başka bir canlı haline gelemeyeceği de ispatlanmıştır. Sirke sineği üzerinde yapılan deneyler sonunda sinekten daha mükemmel bir canlı meydana gelmemiş, aksine kesik kanatlı, hastalıklı, sakat bir yavru sinek doğmuştur. Canlılar "mütasyon" denilen bir kazaya uğradıkları zaman ancak sakat bir yavru meydana geliyor. Kazaya uğrayan bir araba, jet uçağına dönüşmez, sadece kazalı bir araba meydana gelir. Tek hücreyi yaratan da insanı yaratan da birdir. O da atomdan yıldızlara kadar her varlığın yaratıcısı olan Allah'dır.» [63]

Evet işte bu sözlerin özetlediği ve eleştirdiği Darwinizm, ilim otoriteleri tarafından da tutucu ve tutarsız olarak nitelenmişitir. Çünkü Darwin, teorisinde beslenme ve çevre şartlarının canlı hücreleri üzerinde kökten değişikliklere neden olduğunu ve bu suretle de aynı kökten gelen canlıların, sonraki kuşaklarının çok farklı türler şeklinde ortaya çıktıklarını ileri sürmüştür.

Yine işbu Darwin, canlılar arasındaki zayıf-güçlü mücadelesinde genel olarak güçlünün, yaşama şansına sahip olduğunu, bu nedenle tabiatta güçlü lehinde sürekli bir ayıklanma olayının cereyan ettiğini ileri sürerek ayıklanmayı tabiatın bir çeşit kendi kendini yaratması şeklinde açıklamıştır.

Charles Darwin'in, 1859 da yayımladığı «Doğal Ayıklanma yoluyla Türlerin Oluşumu»[64] adlı eserinde ileri sürülen tez, içerik bakımından Allah(cc)'ı ve O'nun kâinât üzerindeki mutlak egemenliğini tanımamakta, O'nun kendine özgü yaratma sistemini yalanlamaya dönük bir açıklama ortaya koymaktadır. Bu nedenle Darwinizm kâfirâne bir anlayıştır. Bu düşünceyi doğrulayan ve benimseyen kimse aynı zamanda Kur'ân gerçeklerini kabul edemeyeceğinden kâfirdir.

Pozitivizm:

Bunalımlı bir Fransız filozofu olan Auguste Comte,[65] tarafından ortaya atılmış iki yönlü felsefi bir teoridir. Birinci yönüyle pozitivizm, sosyal evrimi konu alır. Sosyolojiyi tarih sürecinde bireyden aileye, aileden topluma ve toplumlararası ilişkilere varan bir gelişme olarak açıklar. Bu teze bakılacak olursa dinsel inanışlar da bu evrime paralel olarak zaman içinde değişmeye mahkûmdur. Dolayısıyla "«Din» denen şey, ortamın ve çeşitli etkenlerin yönlendirmesi altında bulunan insan düşüncesinin ürünüdür."

Nitekim bu nedenledir ki Auguste Comte, pozitivizmin ikinci yönüyle insana tapmayı bir din olarak öngörmüştür.[66]

«Pozitif» terimi, çeşitli konularla ilgili olarak özel anlamlar verir. Örneğin mantıkta «olumsuz»'un, matematikte ise «eksi»'nin karşıtıdır. Bilgi konusunda ise «varlık nedeni bilinmediği halde deney tarafından tanıtılan, var olanı tesbit eden, olması gerekeni açıklayan»[67] anlamına gelir. Öyle ise deney ile tesbit edilemeyen vahyin gerçeklerinden hiçbiri pozitif değildir. Yani pozitif düşünceye göre bunlar yok sayılırlar. Tabiatıyla bütün bu kanâatler, dinleri bir ilkellik, bir hayal ürünü olarak değerlendirmekte, dolayısıyla Allah'ı ve O'nun mesajlarını yok saymaktadır. Bu nedenle Pozitivizm de kâfirâne bir düşüncedir ve bu düşünceyi aynen benimseyen her insan kâfirdir.

İşte laiklik esasen bu düşünce üzerinde temellendirilmiştir. Bu nedenledir ki laikler din işlerinin devlet işlerinden ayrılmasını savunurlar. Çünkü din işlerinin kaynağı vahiydir. Laiklikte ise vahyin yeri yoktur. Ancak burada laiklikle ilgili olarak iki nokta çok önemlidir.

Bunlardan birincisi: Din işlerini devlet işlerinden ayırmanın mümkün olup olmadığıdır ki bu, konumuzun dışında kalır.

İkinci nokta ise: Laikliği bir dünya görüşü olarak benimseyen kimsenin aynı zamanda hem laik, hem Müslüman olmasının mümkün olup olmadığıdır. Konumuzu yakından ilgilendiren bu noktanın açıklığa kavuşturulması ise bilimsel sorumluluk açısından zorunludur. Bunu yapabilmek için elbette ki her şeyden önce laiklikle İslâm'ı karşılaştırmak gerekir. İşte bu suretle ancak ikisi arasındaki benzerlikler ya da aykırılıklar ortaya çıkacak ve bir kimsenin, aynı zamanda hem laik, hem Müslüman olup olmayacağı ortaya çıkacaktır. Fakat laiklik şimdiye kadar yetkili bir otorite tarafından henüz bilimsel olarak tanımlanmamıştır. Bu nedenle laiklik-İslâm karşılaştırmasına esneklik getirmek ve bundan sağlıklı bir sonuç çıkarabilmek amacıyla laiklik için mümkün olduğu kadar farklı birçok tanımlar yapmak ve bu tanımlardan her birine giren düşünce biçimini İslâmla karşılaştırmak bu soruna bir nebze ışık tutacaktır.

Bu konuda akla gelebilecek altı tanım vardır:

1- Laiklik: Din ile devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıdır.

2- Laiklik: salt bir hoşgörüdür.

3- Bütün din ve inanışlar karşısında Tam bir tarafsızlıktır.

4- Dinsizliktir.

5- Salt bir din düşmanlığıdır.

6- Bunların birkaçını içine alan bir anlam taşır.

Hemen ifade etmek gerekir ki, birinci hayalî tanımda olduğu gibi eğer laiklik din ile devlet işlerinin birbirinden ayrılması anlamına geliyorsa bu, Kur'ân'ın ve İslâm'ın bütünlüğü ilkesine aykırıdır. Bu noktada İslâm ile laiklik arasında açık bir uyuşmazlık vardır. Buna rağmen bilerek ya da bilmeyerek «Ben laikim, ama aynı zamanda Müslümanım» diyen kimse hem laiklik açısından, hem İslâm açısından çelişki içindedir. Ancak laiklik, bir dogmaya dayanmadığı için bu kimse, her şeye rağmen herhangi bir yoruma tutunarak belki laik olduğunu kanıtlayabilir, ancak Müslüman olduğunu kanıtlayamaz.

İkinci tanıma göre laiklik eğer salt bir hoşgörü ise bunun İslâm'la çelişen hiçbir yanı yoktur. Onun için laikliği böyle sanarak hem laik, hem de Müslüman olduğunu ileri süren kimse için imânî bir endişe söz konusu olmamalıdır. Ancak böyle bir yaklaşımın mantıklı bir açıklamaya dayanabileceği şüphelidir. Çünkü İslâm'ın bir özelliği olan hoşgörünün İslâm'dan ayrı bir anlayış olarak adlandırılması mantıksal bir çelişkidir. Aynı zamanda laikliği böyle anlayan insan, birinci tanımdaki görüşü inkâr etmiş sayılır ki genellikle laik düşünce bu tanım içinde empoze edilmektedir.

Eğer laiklik: «bütün dinler ve inanışlar karşısında Tam bir tarafsızlıktır,» diye tanımlanacak olursa böyle bir anlayışın İslâm'la uyuşan hiçbir yanı yoktur. Çünkü İslâm'a göre: İslâm'dan başka hiçbir hak ve geçerli din ve dünya düzeni yoktur.[68] Binaenaleyh bütün dinler İslâm'a göre batıldır, geçersizdir. Tabiatıyla bu yargı, İslâm'ın, diğer dinlere düşman olduğu ve onları hedef aldığı anlamına asla gelmez. İslâm, bütün insanları hak ve adalet divanında barışa ve yardımlaşmaya çağırır, yürürlükte olduğu topraklar üzerinde bütün kâfir vatandaşların da aynen Müslümanlar gibi yaşamlarını, hak ve özgürlüklerini teminat altına alır. Yalnızca tüm dinlerin artık geçersiz olduğunu ilan eder ve bütün insanlığı, Kur'ân'a inanmaya çağırır; Onları hanîf dinin bayrağı altında ve tevhid inancı etrafında birliğe davet eder. Dolayısıyla laikliği bütün dinler ve inanışlar karşısında tam bir tarafsızlık olarak anlayan, bununla birlikte hem laik, hem Müslüman olduğunu ileri süren kimse yine çelişki içindedir ve İslâm Dini ile hiçbir ilişkisi yoktur.

Laiklik eğer sıf dinsizlik demek ise bu takdirde ne İslâm'ın laiklikle karşılaştırılması için artık mantıklı bir neden kalmış olur, ne de hem laik, hem de Müslüman olduğunu ileri süren bir insanın bu yoldaki sözleri herhangi bir tartışmaya konu olabilir.

Laikliğin sırf din düşmanlığı olarak tanımlanması durumunda da sonuç değişmez. Ancak bu anlayışın sırf dinsizlik, ya da sırf din düşmanlığı şeklinde tanımlanmasına, laiklerin «Evet» diyebileceği ihtimalden uzaktır. Çünkü eğer böyle bir anlayış ve tutum içinde olduklarını açığa vuracak olurlarsa yalnızca Müslümanları değil, dünyadaki tüm inançlı insanları karşılarına alacaklarını bilirler. Bu da laikliğin mantık ölçülerine, insan haklarına ve ahlâk kurallarına ne kadar aykırı düştüğünü ortaya sermek bakımından ibret vericidir !

Laik anlayış eğer bu tanımlardan birkaçının ortak konusu olabilirse bu takdirde yukarıdaki sonuçlardan yine biriyle açıklanmak durumunda kalacaktır. Sonuç bu olunca da Laikliğin İslâm'la çakışabilmesi mümkün görülmemektedir.

Dolayısıyla hem laik, hem aynı zamanda Müslüman olduğunu ileri süren insanın açık bir çelişki içinde olacağı gerçek anlamda ortaya çıkmaktadır. Unutmamalıdır ki laik bir dünya düzenini onaylayan, ya da benimseyen bir kimse, aynı zamanda laik olduğunu ilan etmiş sayılır.

Sosyalizm:

Eflatun'la başlayan devletçilik anlayışı, Karl Marx'a kadar birçok filozof, siyaset ve ilim adamı tarafından yüzyıllar boyu işlenmiştir. Ancak bu anlayış, sosyalizm olarak materyalist bir temele oturtuluncaya kadar insanlık tarihinde vicdânî bir konu olmamıştır.

Şu halde sosyalist düşünce konstrüksiyonunda iki ayrı yapı taşı vardır. Bunlardan biri, belli bir siyasi düzenin sosyal ve ekonomik yönden açıklamasıdır ki sosyalizm bu yönüyle konumuzun dışında kalmaktadır. İkincisi ise, bu düzenin materyalist ideolojisidir. Sosyalizmin konumuzu ilgilendiren yönü işte budur.

Materyalizm, esasen ilim adamları tarafından çok eskiden defalarca yargılanmış ve çürütülmüştür. Özet olarak materyalizm: «Maddenin kendi kendini yarattığı» temeline dayanır ve başta Allah Teâlâ olmak üzere, vahyi, peygamberleri, bütün dinleri ve metafizik değerleri inkâr eder; Bunların tümünün hayal ürünü ve safsatadan ibaret olduğunu savunur.

Şu halde sosyalizmi bu anlamda benimseyen bir kimse ideolojisine nasıl bir ad verirse versin, (yani ister, komünizm desin, ister solculuk desin, ya da ister demokrasi desin) Müslüman olduğunu hiçbir surette kanıtlayamaz.

İMÂN KAVRAMI:

Sözlük Anlamı:

Yukarıda «Din, imân, İslâm, amel ve ahlâk kavramları arasındaki ilişki» başlığı altında kısaca tınamlanan İmân, basit anlamda inanmak demektir. İnanmak çok karmaşık içsel bir olaydır. Bu nedenle inanmayı somut boyutlar içinde tanımlamak güçtür.

İnsanın herhangi bir konuda olumlu ya da olumsuz bir hükme varabilmesi onun, ya duyularına dayanarak, veya bazı verilerden hareket ederek ikna olmasıyla ancak kesinlik kazanır[69] ki bu olay tamamen insanın iç dünyasında gerçekleşen kişisel bir onaylamadır. Hiçbir kuşkuya mahal kalmayacak şekilde insanın, matematiksel bir kesinlikle hükme varması ise -konuşarak ya da işaretle bu gerçeği dışa vurmadığı sürece olay - tamamen vicdan ve zihin arasında gizli kalır ki böyle bir hüküm, ait olduğu vicdanın dışında başka bir insanın kesin yargısına konu olamaz.

Burada, üzerinde durulması gereken bir nüans vardır. O da «inanmak» ile «imân etmek» arasındaki inceliktir. Bu inciliği çok iyi kavrayabilmek için özellikle «imân» kelimesi üzerinde biraz durmak gerekir.

İmân sözcüğü ve türevleri, Kur'ân-ı Kerim'de yüzlerce kez geçmektedir. Tabiatıyla bu kelime Arapçadır ve İslâm'dan önce de Araplar tarafından kullanılmıştır. Ancak başka dillerde bu kelimeyi tam olarak karşılayabilecek bir sözcük bulunmamaktadır. Onun için Türkçeye «inanmak» diye tercüme edilmişse de bunun, «imân» kelimesindeki inceliği yansıtamayacığını hatırlatmakta yarar vardır.

İmân, Arapçada sözlük anlam olarak: Saygın bir şeyin varlığına, (onu akılla ve duyularla kavramadan) inanabilmektir.

Gerek tefsir âlimleri, gerekse dil uzmanları tarafından bu kelime hakkında şimdiye kadar yapılmış olan açıklamalar, insanın dikkatini önemli bir nokta üzerinde yoğunlaştırmaktadır. O da insanın, gerçek olan bir şeyi, somut biçimde ve fizik boyutlarda kavramadan onun var olduğunu kesin biçimde ve heybetlenerek kabullenmesidir; Daha doğrusu kabullenebilmesidir.

Şu halde imân etmek: Allah'ın rast getirmesiyle İnsanın, içsel bir inanma, ve kabullenme yetenegi sayesinde madde ötesi gerçeklerin varlığını - tanıma sığmaz duyumlarla - algılayabilmesidir. Evet işte imân bu kadar karmaşık bir olaydır. Onun içindir ki bazen eğitimsiz bir insan, imân edebilirken, entellektüel bir kişi bu içsel yeteneği gösterememektedir.

Bu değerlendirmeden şu üç noktayı saptayabiliyoruz:

1- İmân (sözlük anlamıyla): İnsanın, kutsal ve saygın bir şeye, iç dünyasında kuşkuya yer kalmayacak kesinlikte ve heybet duyarak inanması demektir.

2- İmân dışa vurulmadığı sürece (Allah'dan başka) hiçbir kimse tarafından bilinemez.

3- Bu nedenle imân, gizli kaldığı sürece, ait olduğu vicdanın dışında hiçbir kimse tarafından olumlu ya da olumsuz değerlendirilemez. Yanî sorgulanamaz, mahkûm edilemez, herhangi bir hükme bağlanamaz.

Bu üç tesbitten izafi olarak birtakım zorunlu sonuçlar ortaya çıkmaktadır ki bunlar inanma olayının çok yönlü olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla insan topluluklarının yaşam disiplininde temel bir müeyyide olan Allah'a imânın, özellikle bu açıdan taşıdığı önem üzerinde durulmaya değer.

Sosyal Ve Toplumsal Faktör Olarak İmân:

Bilindiği üzere insanın, «konuşan hayvan», «düşünen hayvan» ve «gülen hayvan» gibi ilim dilinde çeşitli tanımı yapılmıştır. Ancak bunlardan pek de önemsiz olmayan bir diğer tanımını da şöyle yapmak mümkündür: İnsan, inanan hayvandır. Çünkü inanmak basit içgüdüsel bir olay değil, bilakis psiko-entellektüel bir gerçektir; Zihinsel bir muhakemenin kesin sonucudur. Nitekim bu nedenledir ki «taklidi imân» ın bir değeri yoktur. Çünkü taklîdi imânda muhakeme ve değerlendirme yoktur.

Kişinin kendi vicdanında yaşayarak irâdesiyle ve belki birçok iç hesaplaşmalardan sonra vardığı inanç denilen olay, konusuna göre önem taşır. Hele kişi, bu inancı başkalarıyla paylaşmak durumunda ise kuşkusuz olay artık kişisel olmaktan çıkar. «Din kardeşliği» ya da «İmân kardeşliği» kurumu, işte bu olguyla varlık göstermiştir. İnsanlığın hayat seyri içinde daima büyük önem taşımış olan Allah Teâlâ'ya ve kutsal değere imân konusu hiçbir zaman kişisel boyutta kısıtlı ve gizli kalmamış, bilakis sosyal ve toplumsal gerçeklerin en önemli dinamiklerinden biri olarak her çağda ön plana çıkmıştır.

Şunu unutmamak gerekir ki hemen bütün uyuşmazlıkların temel nedeni felsefî ve imânîdir. Bunun istisnaları çok azdır. Görünürde sırf maddi çıkar kavgasından başka bir şey olmayan pek çok uyuşmazlıkların arka planında, (genellikle tarafların, birbirlerine karşı iç dünyalarında) gizli bir çatışma vardır. Keza birlik, beraberlik ve uyum içinde olanların da genellikle ortak kutsal değerlere sahip bulundukları bir gerçektir.

Tarih boyunca devletler, milletler, kabileler, aşiretler, bloklar, siyasi partiler, dernekler ve kuruluşlar arasında ortaya çıkmış, pürüzlerin, patlak vermiş savaşların birçoğu, temelde karşıt tarafların vicdânî yargıları arasındaki aykırılıklardan kaynaklanmış, ancak strateji gereği, görünürde siyasi birtakım çıkarlara, ekonomik ve sosyal nedenlere dayandırılmış, ya da öyle gösterilmek istenmiştir; tıpkı günümüzde bütün şiddetiyle sürmekte olan «medeniyet savaşları»nın bu şekilde yorumlanıyor olması gibi...

Örneğin yakın geçmişte insanlık dünyasının yaşadığı, (komünist blokla kapitalist blok arasındaki) çatışmaların temel nedeni yine bu idi. Siyasi ve ekonomik olarak gösterilen nedenler ikinci derecedeki dış faktörlerden başka bir şey değildi. Kapitalist dünyanın temsilcileri, metafizik gerçeklere yer veren ortak bir inanışa sahip idiler; Buna karşın komünist blokun temsilcileri, materyalist bir vicdanın itici faktörü ile hareket ediyorlardı. Dolayısıyla bu iki blok arasındaki farklı dünya görüşü işte bu vicdanî çatışmanın yalnızca dışa yansıyan ikinci derecedeki görüntüsü idi. Bu sebepledir ki din ve mezhep savaşları, yalnızca ortaçağ Hıristiyanlık dünyasında cereyan eden kanlı olaylarla sınırlı kalmamıştır. Bilakis günümüzün demokratik ve özgürlükçü (!) milletleri arasında patlak veren savaşların hemen hepsinin de ana sebebi, tarafların farklı dinlere, farklı mezhep ve inanışlara bağlı olmasından ileri gelmektedir. Türkiye ile Avrupa Birliği arasında yaşanan sıkıntılar gibi.

Bu konuda uzak ilgilere tutunmaya ve dışarıdan örnekler vermeye de aslında pek gerek yoktur. Çünkü Türkiye'de yaklaşık iki asırdır İslâm'a açıkça diş bileyen bir kesimin bağlı olduğu din ve kültüre bakarsanız, bu sorunun yine kamplar arası inanç farklarından kaynaklandığını hemen görürsünüz. Evet ikiyüz yıldır bu topraklar üzerinde çekişen taraflardan biri, vaktiyle İttihad ve Terakki Partisi idi. Osmanlı Devletinin zayıfladığı ve artık yıkılmak üzere olduğu günlerde ancak örgütlenmeyi başarabilen bu partinin hemen bütün üyeleri, Yahudi ailelerin soyundan geliyorlardı. En az ikiyüz yıl önceden adlarını ve sözde dinlerini değiştirerek müslüman toplumun içine sızabilmiş olan Balkan yahudileri, bu derece sinsi bir yolla ve gerçek kimliklerini bu kadar uzun bir zaman boyunca gizleyebilecek bir azim ve irade ile nihayet emellerini gerçekleştirdiler. Hem İngiliz, Fransız ve İtalyanlarla işbirliği yaparak bir Ümmet devletini ve cihan imparatorluğunu yıkmayı, hem onun enkazı üzerinde kurulan en stratejik devletin yönetimini ele geçirmeyi, hem de bu dev enkazın üzerinde kurulan bütün devletçiklerin arasını açarak onları birbirine düşman yapmayı başarabildiler! İşte bu olay, hemen her gün tartışılan siyasi birçok nedenin ötesinde ve gerçek anlamda din ve inanç farklarının, coğrafyamızda ortaya çıkmış çarpıcı bir sonucudur.

Aynı şekilde 11 Eylül 2001 tarihinde Amerika'da meydana gelen kamikaze olayına ve ondan sonraki gelişmelere kaynaklık eden nedenler -zorlanarak inkâr edilse bile- temelde din ve inanç farklarından kaynaklanmıştır. Afganistan ve Irak'ın Amerika Birleşik Devletleri tarafından uğradığı kanlı işgal olayları, tam anlamıyla medeniyetler savaşının çarpıcı birer örneğidir. Bunun bir haçlı savaşı olduğu bizzat devrin ABD Başkanı George W. Bush tarafından bir kez de olsa telaffuz edilmiştir.

Kur'ân-ı Kerîm de bu noktayı çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Müşriklerin, (akrabaları bile olsa) mü'minlerle yaptıkları sözleşmelere hiçbir zaman bağlı kalmayacaklarını, yani fırsat buldukça Müslümanları arkadan vurabileceklerini ifade etmekte[70] , buna karşın mü'minlerin, (yabancı bile olsalar) birbirlerinin dostu ve can yoldaşı olduklarını açıkça kaydetmektedir.[71]

Bu da demektir ki inanç farkı, kan bağına ya da birçok ortak değerlere rağmen, bireyler ve toplumlar arasında nasıl ki büyük uçurumların meydana gelmesine neden oluyorsa, inanç birliği de tam tersine değişik kökenlerden gelen fertleri, millet ve toplulukları birbiriyle kaynaştırabilmektedir. Bunu gerçek anlamda sağlayan İslâm, bütün mü'minleri kardeş ilan etmiştir.[72] Dolayısıyla imânın toplumsal fonksiyonu İslâm'da çok büyüktür. Özellikle kardeşlik ruhunun ve toplum disiplinin sağlanmasında çok etkilidir.

Sonuç olarak şuna inanmak gerekir ki insanlar var oldukları sürece inanç, onları her zaman meşgul edecek, birlik ve beraberliğin temelinde olduğu kadar savaşların, anlaşmazlıkların ve sosyal patlamaların da arka planında etkisini daima sürdürecektir. Unutulmamalıdır ki insanları dinsizlik şemsiyesi altında toplamayı hedefleyen hümanizm gibi düşünce akımlarının da felsefe ve doktrinlerinin temelinde (farklı inanışlara karşı inançsızlığı savunmak) gibi ortak bir ilke bulunsa bile, sonuç itibariyle konu yine vicdânî ve imânîdir.

İmân Sözcüğünün Terimsel Anlamı ve İmân-Vicdan Sorunu

«İmân» Kur'ânî bir kavramdır ve: Kur'ân-ı kerim'in sunduğu gerçeklerin tümüne -bir bütün olarak, evrensel boyutta - inanma olayının adıdır.

Bu vicdani olay, hiçbir dinde İslâm literatüründeki kadar mükemmel ve açık olarak tanımlanamamıştır. Budizm, şintoizm ve maniheizm gibi putperest dinler şöyle dursun, Yahudilik ve Hıristiyanlık gibi muharref-kitabî dinlerde bile imânın derli toplu birer tanımı yoktur. Yani bu dinlerin her birine göre inancın nasıl olması gerektiği, kesin ifadelerle tanımlanamamıştır. Halbuki İslâm'da başta Kur'ân-ı Kerîm olmak üzere bütün akâid kitapları imân kavramını pek esaslı ifadelerle tanımlamışlardır. Bütün bu tanımların özü ise şudur:

«İmân: Kalb ile tasdik, dil ile ikrardır.» Bunun kısa anlamı ise, Başta Allah Teâlâ'nın varlığına ve birliğine, sonra da O'nun, elçisi Hz. Muhammed Mustafa (sav)'ya vahyederek bildirdiklerinin tümüne birden içtenlikle inanmak ve bu inancı dille açıklamaktır. Böyle inanan kimseye «mü'min» denir.

Aslında bir kimsenin, yukarıda ifade edilen gerçeklere, sadece içtenlikle inanması o kişide imânın oluşması (yani mü'min olabilmesi) için sırf Allah ile ilişkisi bakımından yeterlidir. Çünkü temelde imân içsel bir olaydır. Ancak inanan kişinin bu inancı başkalarıyla paylaşması gibi sosyal bir vakıa vardır. İnanç birliği denilen bu gerçek, sosyal ve toplumsal yaşamda daima bir ölçü olarak kabul edilmiştir. Bugün laik devletlerde bile vatandaşların kimlik kartlarında din hanesi bulunmaktadır ki bunun amacı, kişinin hangi imân grubuna bağlı olduğunu saptamaktan başka bir şey değildir. Buna rağmen içtenlikle inanmayan, ya da inanılması gereken gerçeklerin tümüne birden değil de bir kısmına inanan kimseler de çoğu kez inanmış gibi gözükebilmektedirler. Özellikle Müslüman toplumlar içinde Kur'ân'ın ölçüleri çerçevesinde inanmış gibi gözüken insanların sayısı bugün gerçek anlamda imân etmiş olanların sayısından kat kat fazladır. Dolayısıyla imân sözcüğünün terimsel anlamını belirlemede öteden beri kullanılagelen «dil ile ikrar» unsuru, daima spekülatif amaçlara konu olabilir. Bu nedenledir ki yalnızca dil ile ikrar da ikinci şahısların kesin bir yargıya sahip olabilmeleri için yeterli değildir. Bunun yanında kişinin, başkaları karşısında imânını birçeşit deklare etmesi zorunluğu vardır.[73] ki bu da (sürekli bir şekilde) İslâm'ın kaçınılmaz emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından sakınmakla ancak ortaya konabilir. Bunu bir yaşam biçimi olarak sürdürenler elbetteki vicdanlarındaki içtenliği kanıtlamış olurlar. Buna karşın kaçamaklar arasında bocalayanlar da ruhlarına yerleşmiş olan hastalığı her zaman gizleme imkânını bulamazlar!

Her şeye rağmen İslâm'a göre kişi, ancak dış görünüşü ile, yani söz ve eylemleriyle yargılanabileceği için imân konusunda esas olan, vicdanın araştırılmamasıdır.[74] Bu nedenledir ki: «vicdan teharri edilmez» hükmü, İslâm'da bir kanun maddesidir. Bunun ise günümüz Türkçesiyle anlamı şudur: vicdanlarda gizli bulunan inanış ve düşünceleri araştırmaya hiç kimsenin yetkisi yoktur.

İmânın Niceliği

Kur'ân-ı Kerîm'de insanlığa sunulmuş çeşitli bilgiler vardır. Bunların arasında bazıları özet ve globaldir. Melekler, peygamberler ve ilâhî kitaplar gibi... Bunların her birini bizzat adıyla ayrı ayrı tanımak mümkün değildir. Çünkü böyle ayrıntılı olarak bildirilmemişlerdir.[75] Dolayısıyla bunların varlığına toplu olarak inanmak gerekir ki buna «icmâlî imân» denilmiştir.

Kuşkusuz insanlar eğitim ve kültür bakımından farklı düzeylere sahiptirler. Bazı kimseler kâinâta, eşya ve olaylara çok yönlü açılardan bakabildikleri ve olup biten esrarengiz hadiselerin sebep ve sonuçları üzerinde derin derin düşünebildikleri halde birçok kimseler, gözlerinin önündeki şeylerin; hemen hergün karşılaştıkları tekdüze hayat meselelerinin üzerinde bile birazcık muhakeme yapamayacak kadar basit kafa yapısına sahiptirler. Çeşitli psikolojik durumlarını ve yetişme tarzlarından ileri gelen değer yargılarını da hesaba katarsak anlayış, duygu ve idrak bakımından insanların ne kadar farklı düşünce yapılarına sahip oldukları tahmin edilebilir. Bu çeşitliliğe rağmen insan, kendisini yaratan gücü keşfedebilecek minimum bir kavrayış potansiyeline sahiptir. İşte bu nedenledir ki her akıllı ve ergin kişi Kur'ân'ın mesajını aldıktan sonra en az, Allah'dan başka bir yaratıcı bulunmadığına ve Hz. Muhammed'in Allah tarafından insanlığa gönderilmiş en son elçi olduğuna inanmak zorundadır. Bazı akademisyenler, bu kadarlık kısa bir inanma şekline de yine «icmâlî imân», yani özet ve toplu imân adını vermişlerdir.

Takdir edilmelidir ki İslâm Dini ile yeni şereflenecek her insana, ilk önce sadece bu düzeyde bir imân aşılanır. Ayrıntılı bilgiler ise ona daha sonra hazmettirilerek tedricen verilir.

Bundan da anlaşılacağı üzere imânın nicelik açısından, insandan insana değişebileceği, açık bir gerçektir. Kimi insan inanmak durumunda olduğu birçok şeyleri ayrıntılarıyla öğrenebilecek imkânlara sahipken, kimisi de bu bilgilerden yalnızca bir kısmını öğrenebilecek durumda olabilir. Binaenaleyh kısaca Allah Teâlâ'ya, Hz. Peygamber (sav)'e ve Kur'ân-ı Kerîm'e -bir bütün olarak - inanmaya «icmâlî imân» denmiştir ki bu, özet ve toplu bir inanış anlamına gelmektedir.

Kur'ân-ı Kerîm'de, global bilgilerin yanında belirgin olanlar da vardır. Örneğin Allah Teâlâ'nın, bizzat kendi yüce sıfatları hakkında bildirdikleri, ayrıca birçok peygamberin ve bazı meleklerin adları, emir ve yasaklar bu bilgilerdendir. İşte bunlara inanmaya da akâidin akademik dilinde «tafsilî imân» denmiştir.

Tafsilî imân da üç derece olarak düşünülmüştür .

Birinci Derecesi: İnsanın,

a) Allah Teâlâ'ya,

b) Hz. Muhammed'in, Allah'ın elçisi olduğuna,

c) Öldükten sonra tekrar dirileceğine inanmasıdır.

İkinci Derecesi:

a) AllahTeâlâ'ya,

b) Meleklerine,

c) Kitaplarına,

d) Gönderdiği bütün elçilerine,

e) Ahiret Gününe,

f) Hayrın da, şerrin de Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine inanmaktır.

Üçüncü Derecesi ise: Kitap ve sünnetle kanıtlanmış gerçeklerin her birini ayrı ayrı bilmek ve onların hepsine birden inanmaktır. Bu düzeydeki bilgi «farz-ı kifâyedir. »[76] Şu varki gerek birinci, gerekse ikinci derecede tafsilî bir imâna sahip bulunanların, üçüncü derecede tafsilî imân kapsamına giren diğer bütün gerçeklerden hiçbir tanesini yalan ve asılsız kabul etmemiş olmaları şarttır. Aksi halde mü'min sayılamazlar.

İmânın gerek icmâlî ve tafsilî olarak, gruplandırılması, gerekse tafsilî imânın üç mertebede derecelendirilmesi imân kavramının özüyle ilişkili bir konu değildir. Belki akâid âlimlerinin öngördüğü bir açıklama metodudur. Asıl olan, kişinin, inanılması gereken bütün Kur'ânî gerçekleri benimsemesidir. Ancak bu mesele, sanıldığı kadar herkes için kolay değildir. Takdir edilmelidir ki gerek Kur'ân-ı Kerîm'in, gerekse Hz. Peygamber (sav)'in tüm yaşamıyla ortaya koyduğu İslâmî uygulamayı olduğu gibi öğrenmek ve kabullenmek her şeyden önce bir zaman ve eğitim meselesidir. Dolayısıyla İslâm'â yeni girmiş bir kimse şöyle dursun, İslâmca yaşanan bir ortamda gözlerini dünyaya açan insan bile mükemmel bir aile içi eğitimiyle destekli özel akademik bir öğrenim sayesinde ve uzun bir zaman zarfında ancak bu konudaki azamî bilgileri elde edebilmektedir. Bu nedenle inanılması gereken gerçeklerin tümünü birden hemen öğrenmek ve bunları hazmetmek kolay değildir. Çözüm olarak başvurulacak yöntem, önem sırasına göre imânî gerçekleri öğrenmeye çalışmak, ve gittikçe ilerleyen bir tempo ile bu bilgileri ve oluşmaya başlayan imânı takviye etmektir.

İşte yukarıdaki gruplandırma, kısaca bunu anlatmaktadır. bu ise esasen İslâm'da mükemmel bir eğitim stratejisinin varlığını kanıtlamaktadır ki bu suretle kişinin, öğrenme düzeyine ve kavrayış gücüne paralel olarak hem inanma duygusu zaman içinde güçlenecek, hem de yüreğinde oluşan imânın kapsamı nicelik bakımından gittikçe gelişecektir.

Akademisyenler, imânı ayrıca: Taklîdî, tahkıykî, makbul, merdûd, mâsum, matbu ve mevkuf olarak da kısımlara ayırmışlardır.

Taklîdî İmân: Kişinin hiçbir kanıt aramadan, araştırıp incelemeden, anne ve babasından, çevresinden, duyup öğrendikleriyle yetinerek, temel Kur'ânî gerçeklere inanmasıdır.

Çok rastgele ve safça bir inanış şekli olan taklîdî imânda kişinin yaratıcıyı, eserlerini ve mesajlarını hiç derinden düşünmemesi bir umursamazlıktır. Bundan dolayı her an imânî bir tehlike ile karşılaşabilir. Özellikle İslâm'a karşı her çağda düzenlenen komploların daha çok vicdana yönelik olduğu dikkate alınacak olursa taklidî imânla yetinmenin gerek kişiyi, gerekse toplumu hedef alan Yahova şahitliği, Darwinizm, pozitivizm, hümanizm, laisizm ve Türkiye'de Millî Türk Dini olarak yerleştirmek istenen modern putçuluk gibi yıkıcı akımların ne kadar kolay sonuç almasına yarayacağını tahmin etmek güç değildir.

Bu nedenle meseleye toplumsal açıdan da bakmak gerekir. Kuşkusuz başta anne ve babalar olmak üzere imânlı yöneticilere, eğitimcilere ve âlimlere bu konuda büyük görevler düşmektedir.

Tahkıykî İmân: Taklîdî imânın aksine, diyalektik boyutlarda değil, fakat eşya ve olaylara bakarak bunların dayandıkları sebep ve hikmetler üzerinde az çok düşünerek Kur'ânî gerçeklere, basiret ve bilinçle inanmaktır.

Makbûl İmân: Allah Teâlâ'nın kabul buyurduğu, onayladığı şaibesiz imândır. Makbul imân, kuşkusuz Allah Teâlâ'nın istediği şekilde ve belirlediği gerçeklere inanmakla oluşur.[77]

Kur'ân-ı Kerîm'e bir bütün olarak içtenlikle inanan her insanın imânı bu gruba girer.

Merdûd (reddedilmiş) İmân ise, makbul imânın tersidir. Kişi bütün içtenliğiyle yaratıcıya inansa bile O'nun, bu inancını AllahTeâlâ'nın istemediği çizgide ve belirlemediği şeylere ilişkin olarak biçimlendirmesidir.

İslâm'ın getirdiği imân kurumu dışında herhangi bir imân şeklini seçenlerin imânları da bu gruba girer. [78]

Masum (korunmuş) İmân: Peygamberlerin imânıdır. onlar, Allah Teâlâ'nın seçtiği yüce elçilerdir. Müstesna ve kutlu görevleri elbetteki onları, sıradan hiçbir insanın erişemeyeceği çarpıcı gerçeklerle yüzyüze getirir.[79] İşte bu nedenle peygamberler, sarsılmaz ve güçlü bir imâna sahiptirler. Nitekim üstlendikleri «tevhid» davası uğrunda akıllara durgunluk veren bir cesaret, ısrar ve dayanma gücü gösterirler.

Matbu İmân'a gelince, bu da meleklerdeki «inanma karakteri» dir. Onlardaki imân, sonradan kazanılmış bir inanma değil, bilakis varlıklarıyla birlikte var olan ve onlardan silinmeyen doğal bir yapıdır. Zâten melekler âdetâ otomatik bir işleve sahiptirler.[80]

Mevkuf İmân ise, tartışmaya kapalı olan inançtır. Gerek mü'minlerle temas halinde olmayan insanların Allah Teâlâ'ya karşı vicdanlarındaki meçhul tasavvurlar, gerekse İslâm'dan önceki cahiliyet ya da fetret dönemlerinde yaşayıp neye, nasıl inandıkları bilinmeyen çok eski kavimlerin inanışları bu gruba girer.

Bilinmeyen bir şeyi tartışma konusu yapmak veya hakkında bir hüküm vermek doğru değildir. kaldıki çok kere olumsuz sonuçlara bile neden olabilmektedir.

Bilindiği üzere birçok insanların ve toplulukların tarihe bakış açıları duygusaldır. Tarihi, bir ders ve ibret levhası olarak tarafsız ve mantıkla değerlendirmek yerine, ona kutsal bir kimlik verirler. Bu eğilim eskiden ecdat ruhlarına tapmanın bir devamı olsa gerektir. Şovenist dünya görüşlerinin eksenini oluşturan bu sapkın düşünceye kapılmış insanlar atalarını (doğru ya da yanlış yolda olduklarına bakmadan) kutsarlar. İşte bu insanları eğitmeden ıslah etmeden -taraf olmanın - İslâm'daki ölçülerini öğretip kendilerine hazmettirmeden, İslâm öncesi tarihi kalıntılar hakkında onlarla düşünce alışverişinde bulunmak zararlıdır. Taraf olmanın ölçüleri Kur'ân-ı Kerîm'de açıkça belirtilmiştir: «Mü'minler, inananları bırakıp kâfirleri dost edinmesin. Kim böyle yaparsa Allah ile dostluğu kalmaz !»[81]

Esasen geçmiş kavimlerin meçhul inanışları hakkında bir tez ileri sürmemek gerekir. «Bilmediğin bir şeyin ardına düşme. Çünkü kulak göz ve gönül ondan sorumludur. »[82]

İmân ve Gayb, İnanabilme Yeteneği

Bütün gerçekler insanlar tarafından aynı derecede ve kolaylıkla algılanamazlar. Bazı gerçekler vardır ki bunları fizik boyutlarda duyumsamak ve kavramak mümkündür. Ancak ruh, melek, cin ve şeytan gibi bazıları ise tamamen metafiziktirler. Meleklerin ve cinlerin zaman zaman fizik boyutlarda şekillere girdikleri söylenmekte ise de esasen bu varlıklar «gayr-ı kâbil-i idrak»'tırlar. Bu bakımdan duyu organlarıyla onları kavramak imkânsızdır. Fakat var oldukları güçlü kanıtlara dayanmaktadır. Bunların başında, vahiyler ve peygamberlerin yaşadığı olaylar gelmektedir.

Ölümden sonra başlayacak olan âhiret hayatı da gerçeklerle doludur. Çünkü insan, neden var olduğu, ne yapması gerektiği (yani bu dünyada hangi temel görevlerle yükümlü bulunduğu) ve nereye gideceği konularında esasen daima düşünmek durumundadır ki dikkat edilirse bu sorular, akılla kavranamayan çeşitli gerçekleri çağrıştırmaktadır. İşte insan bu gerçekleri aramak ve onlara inanmak zorundadır.

Nitekim her zaman açıkça söylemese bile insanın iç dünyası bu düşünce ile sık sık meşguldür. İmân ve teslimiyetle ikna olmuş bulunan insanların elbetteki içleri rahattır. İkna olamayanlar ise içlerindeki kuşkuların etkisi altında her dakika ölüme yaklaşmanın âdetâ paniğini yaşarlar. Çünkü ölmek, onlar için artık tamamen yok olup gitmek demektir. Bu kanaatteki insanların ıstırabını anlamak hiç de zor değildir. Henüz sağken felekten bir gece daha çalmanın, ölümü hatırlamamak için gaflet ve eğlence ile birkaç saat daha geçirmenin daima telâşı içindedirler. İşte bu psikoz bile başlıbaşına, -bazı insanların, bir türlü inanma yeteneğine sahip bulunamadığı- birtakım gerçeklerin daha var olduğunu açıkça haber vermektedir. «Her şey zıddıyla bilinir. »

«Gayb», bilinmeyen demektir. Bilinmeyen şeyler ise yok demek değildir. İnsanın duyularıyla asla kavrayamayacağı metafizik varlıklar şöyle dursun, son derece dakik oldukları için modern cihazlarla dahi hissedilemeyecek kadar küçük cisimciklerin ya da titreşimlerden ibaret olan fizik olayların varlığına bir türlü inanamayan insanlar vardır. Daha çok eğitimsizlik yüzünden görülen bu türlü red ve inkârın yanında, pozitivist ortamda eğitim görmüş insanların da metafizik varlıklara pek inanamadıkları ayrı bir gerçektir. Kendilerine mesaj verildikten sonra da bir türlü ikna olamayan insanlar özellikle son örnekteki tiplerdir. Çünkü görmüş oldukları eğitimin, onların doğal yapısı üzerinde bir etkisi olamaz. (yani sayı olarak son derece az olan) bu tipler, esasen gerçeklere inanabilme yeteneğinden doğal olarak yoksundurlar. Bu yoksunluk ise Kur'ân-ı Kerîm'in ifadesiyle onların üzerine indirilmiş bir pisliktir.[83]

«Gayb», evrensel bir sınavın konusudur. Bu sınav ise bütün varlıklar arasında yalnızca insan için öngörülmüştür. İnsanoğlunun bütün yaşamı aslında sınavdan ibarettir. Bu imtihanın temel amacı olan gayba inanmak ise insanın, Allah (cc) karşısındaki sağlam tutumunu kanıtlar ki işte gerçek imân budur.

Kur'ân-ı Kerîm'de âdetâ bu sırrı haber veren bir şifre vardır. Bakara Sûresi'nin birinci âyetinde ne anlama geldikleri Allah (cc) ve Rasulü'nden başka kimsenin bilmediği «Elif, lâm, mîm» sembolleri ve peşinden gelen ikinci ve üçüncü âyetler imân-gayb ilişkisini özetleyen en ideal bir açıklamadır. Bu âyetlerde şöyle denilmektedir:

«Elif, Lâm, mîm, Bu Kitap var ya , O'nun gerçekliğinde hiç kuşku yoktur. Muttakıylar (titiz mü'minler) için bir rehberdir. O muttakıylar ki gayba inanır, namazlarını kılar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan başkalarına da dağıtırlar. »

İmân-Gayb ilişkisinde ince bir nokta daha vardır ki o da inanmanın, her zaman akılcı ve deneysel bilgilere bağlı olmadığıdır. Yani insan, her zaman duyularla ve doğrudan ulaşabilecek bilgilere dayanarak ancak bir şeye inanmak durumunda değildir. Çünkü özellikle insan, metafizik gerçekleri, sınırlı duyularıyla zâten kavrayamaz. İnsana uygulanan ezelî sınavın esprisi de işte burada gizlidir.

Peki insan, bir türlü içyüzünü bilemediği, kavrayamadığı ve hakkında kesin bilgilere sahip olamadığı şeylere neden inanmak zorunda kalsın? Aslında gaybî gerçeklere inanma zorunluğunun bütün sırları işte bu sorunun cevabında yatmaktadır.

Her şeyden önce insan, kâinât olarak bildiğimiz şu uçsuz bucaksız âlemlerin içinde çok minik bir yaratıktır. Akıl, zekâ ve bilinçle donatılmış tek yaratık olarak insan, yaradılış gayesi itibariyle pek büyük bir önem taşımakla beraber gücü, enerjisi, aklı, zekâsı duyumları ve algılama imkânları sınırlıdır. Dolayısıyla onun, kapasitesini aşan limitler ötesindeki varlıkları algılama imkânı yoktur. İnsan, yapısındaki hırs ve merakın itişiyle bu sınırları aşmaya kalkışsa bile bunu asla beceremeyecektir. İnsanın şimdiye kadar araç kullanarak ulaşabildiği en inanılmaz bilgiler onun, aslında hayat kanunları sayesinde elde edebileceği bilgilerden başka bir şey değildir. İnsan eğer dün öğrenemediği birtakım şeylere bugün teknoloji denilen araçlarla ulaşabilmiş ise bu, esasen hayat kanunları bakımından mümkün olduğu içindir ki bu yasalar, varlıklararası ilişkilerin disiplinini sağlamak üzere Allah tarafından konmuştur. İnsanın bizzat fizik yapısı da bu yasaların sınırları içinde var olmuştur ve bu sınırlar içinde yaşar. Ancak madde ötesinde başka gerçeklerin de bulunmadığını kanıtlayamaz. Hatta -bu ilgiyle - sözkonusu gerçeklere inanmayı aklın zorunlu görevlerinden saymak durumundadır. Aksi halde bir mantık kaosundan kurtulamaz ve dolaylı olarak kendini inkâr etmiş olur!

Öyle ise insanoğlu, hiçbir zaman ulaşma imkânına sahip olamayacağı birçok gerçekleri inkâr etmekten dolayı sorumludur. Özellikle Allah Teâlâ'nın Yüce Kitabında haber verdiği gaybî gerçeklere inanmak zorundadır.

Buna, Kaderiye Fırkası itiraz etmiştir. Kaderîler: «İmân bilgiden ibarettir.» diyerek hataya düşmüşlerdir.[84] Onlara göre kişi ancak kavrayabildiğine inanmak zorundadır. Halbuki insanın, başta Allah Teâlâ'nın Zât-ı İlâhîyesi olmak üzere, ruh, melek, cin ve şeytan gibi birçok metafizik gerçekleri kavrayabilme gücü yoktur. Bunlar bir yana, Kıyamet günü, cennet ve cehennem gibi tamamen uzak gelecekte görüp yaşayacağımız olayları ve gerçekleri şimdiden son derece sınırlı algılama gücümüzle kavrayabilmemiz, hatta anlayabilmemiz bile mümkün değildir.

Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın haber verdiği gaybî gerçeklere teslimiyetle inanmak, imânın nirengi noktasını oluşturur.

İmân ve Diyalektik

«Diyalektik» sözcüğünün aslı yunancadır. Bu kelime ilk defa Yunan filozofları tarafından terimsel anlamda kullanılmıştır. Sokrat'dan Eflatun ve Aristo'ya, Cürcanî'den Hegel'e birçok filozof ve âlimler, diyalektiği çeşitli ifadelerle tanımlamışlardır. Bütün bu tanımlardan bir özet çıkarmak gerekirse, tezlerin savunulması, karşıt tezlerin çürütülmesi ve bu amaçla izlenen tartışma yöntemleri «Diyalektik» terimiyle açıklanabilir.

Kanıtlama sanatı olarak «Diyalektik», «Kelâm» adı altında Müslümanlar tarafından da çok eskiden beri biliniyordu. Örneğin ikinci kuşak İslâm bilginlerinden Ebuhuzeyl El-Allâf ve öğrencisi Hafs Bin Giyâs, ilk ve ünlü birer diyalektisyendirler.

İlâhiyat mantığının adı olan «Kelâm» teriminin, eş anlamlısı olmak üzere daha sonraları «Cedel» sözcüğü kullanılır oldu. Bu nedenle diyebiliriz ki, Hz. Peygamber (sav)'in vefatı üzerinden yüzelli yıl bile geçmeden İslâm Literatüründe yerini alan Kelâm biliminin, Zenon, Sokrates, Platon ve Aristotales ile başlayarak gelişen Diyalektikle (İslâm Tarihinin ilk dönemlerinde) hiçbir ilişkisi yoktur. Çünkü İlk kelâmcılar henüz Yunan felsefesiyle tanışmış değillerdi. Yunan Felsefesi daha sonraları Huneyn B. İshaq, Sabit B. Qorra ve İshaq B. Huneyn gibi mütercimler tarafından süryancaya ve Arapçaya çevirilmiştir. İşte bu tercüme hareketlerinden sonradır ki temelde Müslümanlara ait olan kelâm sözcüğüne «diyalektik» teriminin anlamı yüklendi. Ondan sonra da Kelâm bilimi, diyalektiğin metodolojisinden yararlanarak, hatta onun karakterinden ve kaynaklarından beslenerek «cedel» adı altında yeni bir kapsam kazanmıştır.

Şuna büyük ihtimal vermek gerekir ki vahyin getirdiği gerçekleri insanlara iletirken İslâm âlimleri, zihinlerdeki tereddütleri gidermek için çaba sarfetmek istemişlerdir. İşte kelâm bilimi, bu çabaların sonucu olarak gelişmiştir. Zira kelâm ilminin amacı, tevhidin temel esprisini oluşturan Allah'Teâlâ'nın varlığına ve birliğine insanları daha güçlü bir şekilde inandırmaktır.

Şu varki kanıtlama gayretleri çoğu kez olumsuz gelişmeler kaydeder ve nereye varacağı bilinemez. Bu da özellikle metafizik konuların zihinde çok yönlü yorumlanabilir olmasından ileri gelmektedir.

Evet, bilimsel kanıtlama konusunda çok eskiden beri birtakım kurallar konmuş ve ilmi ortamın ağırbaşlılığını koruyacak bazı disiplinler getirilmiş ise de bunlar, taraflara karşılıklı saygı göstermeyi öğütlemekten başka bir işe yaramamıştır.

Halbuki saygı kavramı da dahil olmak üzere fizik ya da pozitif mahiyeti olmayan varlıklar üzerinde insanoğlunun düşüncesini kurallarla disipline etmek mümkün değildir.

İşte bu sebepledir ki İslâm âlimlerinden bazı şahsiyetler «cedel» ilmine karşı tavır almışlardır. Örneğin selef âlimlerinden İmam Malik (ra), İmam Şafii (ra) ve Ahmed b. Hanbel (ra) gibi müctehidler, cedelle uğraşmayı haram saymışlardır. Günümüzde de Ehli sünnetten aynı görüşü paylaşanlar vardır. Bunlar, özellikle selefî olduklarını ileri süren Vahhabîler'dir.[85] Onlara göre de, Kur'ân'ın haber verdiği metafizik gerçekleri diyalektik yöntemle kanıtlamaya çalışmak doğru değildir. Ne varki Vahhabîler, böyle bir itirazla bizzat Kur'ân'daki bu gerçeği âdetâ görmezlikten geliyorlar. O da Kur'ân'ın, kendine özgü bir kanıtlama üslûbuna sahip bulunduğu olgusudur. Örneğin Kur'ân-ı Kerîm, insanları inandırmak için âdetâ haykırırcasına şu soruları yöneltiyor:

«Acaba görmediler mi ki göklerle yer bitişikken onları birbirinden biz ayırdık ve her canlı şeyi de sudan biz oluşturduk? Hâlâ mı inanmıyorlar?!»[86]

«İbret gözüyle hiç develere bakmıyorlar mı ki nasıl yaratıldı; Göklere (bakmıyorlar mı ki) nasıl yükseltildi; Dağlara (bakmıyorlar mı ki ) nasıl dikildi; Yere (bakmıyorlar mı ki ) nasıl yüzeyleştirildi?!» [87]

Kur'ân-ı Kerîm, bundan da öte inanmayanları tartışmaya çağırıyor ve bu çağrıyı onlara iletmesi için Hz. Peygamber' (sav) e şu tâlimatı yöneltiyor:

«Yoksa Allah ile birlikte başka bir tanrı daha mı var! Deki: Eğer doğru iseniz, kanıtınızı getirin! » [88]

Bütün bunların yanı sıra, Hz. Peygamber' (sav) in hayatı tartışma örnekleriyle doludur.

Şimdi ister kelâm, ister cedel, ister diyalektik diyelim, Kur'ân-ı Kerîm'deki bu çarpıcı örnekler gösteriyorki inandırmak için kanıtlamanın kaçınılmaz olduğu şartlar vardır. Böylesi durumlarda «cedel haramdır.» diyerek bir insanın daha yüreğine imânın yerleşebileceği ihtimalini hesaplamamak çok basit bir düşünme şeklidir. Dolayısıyla, eğer gerçekten olumsuz sonuçlara götürebilecek zihin bulandırıcı çetrefil ve karmaşık izah yolları bir kenara atılırsa, bir türlü ikna olamayan kuşkulu beyinlere imânın tohumlarını ekmek bakımından başvurulacak isabetli kanıtlama sistemleri reddedilemez.

Elbette ki bu sistemler muhataptan muhataba değişebilmelidir. Çünkü örneğin, aynı dili konuşuyor olsalar bile, mükemmel eğitim görmüş bir insanla cahil bir çobanın dünyaları o kadar çok farklıdır ki aynı bilimsel bir gerçeği onlardan her birine açıklamak gerektiği zaman aynı yöntemi kullanmak, birinin hidâyetini çabuklaştırabilirken, diğerini belki de içinden hiç çıkamayacağı bir tehlikenin kucağına atmak gibi istenmeyen sonuçlar doğurabilir. Nitekim İmam Şafii (ra) gibi ünlü bir müctehid bile, böyle bir sonuca neden olabileceği endişesiyle kelâm ilmine karşı o kadar sert bir tavır almıştır ki çağdaşlarından kelâmcı Ebuamr Hafs Bin Gıyâs'ı, «El-Ferd» lakabıyla damgalamıştır. Bu suretle O'nu münferid, (yani kişisel görüşlerinde ısrar eden) biri olarak suçlamak istemiştir.

Bir bakıma İmam Şafii (ra) ve emsallerinin haklılığını ortaya koyan bir gerçeği günümüzde yaşamaktayız. Bilim ve teknolojinin, Kur'ân gerçeklerini en parlak biçimde kanıtlayan sayısız açıklamaları, çağımızda insanların gözlerinin önüne serilmesine rağmen birçok kimse hidâyet yolunu bulamamaktadır. Sonuç olarak bu da, kanıtlamak ile inandırmak arasında bir ilgi olsa bile aslında inanmanın ilâhî bir «tevfik» (Allah tarafından bir şans) olduğunu göstermektedir.

«Akâid» ile «Kelâm» kavramları arasındaki farka gelince: Akâid, İslâm'ın imân ilkelerini dar planda konu alır. Kelâm ise bunları daha geniş boyutlarda ve rasyonel kanıtlara dayandırarak işler. Kelâm biliminin bu amacı, Kur'ân gerçekleri etrafında söz konusu olabilecek kuşkuları dağıtmaktır. Esas itibariyle bu iki ekolden her birinin metod açısından izledikleri yol farklı ise de amaçları aynıdır.

Kelâmcı Kamplar

İmân konusunda en mükemmel ve en doyumlu kuşak, hiç şüphesiz Hz. Peygamber (sav)'in ashâbı, yani davâ arkadaşlarıdır. Onlar Rasûlullâh (sav)'a, Allah Teâlâ'nın Zâtı ve sıfatları hakkında soru yöneltmezlerdi. Bu da elbette ki ashâbın, sonraki kuşaklara oranla ne denli bir ruh ve ahlâk yüceliğine eriştiklerini ve ne kadar güçlü şekilde ikna olduklarını göstermektedir. Sahâbîler, imânî konularda yalnızca âhiret hayatına ilişkin meraklarını Hz. Peygamber (sav)'e açar, daha çok dinin uygulamalı yönleriyle ilgili sorularını O'na yöneltirlerdi. Onların metafizik konularda akla başvurmamış olmalarını asla bir yetersizlik olarak nitelememek gerekir. Bilakis sahâbe, ümmet tarihinde aklı gerektiği yerde en iyi kullanan kuşaktır. Onların yaşam tarzı ve uygarlık anlayışları; Ayrıca gerek fetihlerle gerçekleştirdikleri parlak başarılar, gerekse adalet ve ahlâkta sergiledikleri eşsiz örnekler bunu kanıtlamaktadır.

Fetihlerin doğal sonucu olarak İslâm'a giren topluluklar bir türlü arınamadıkları eski inançlarını İslâm'a bulaştırmaya başlayınca, Sahâbîler döneminden sonra çeşitli metafizik kavramlar aklın hakemliği altında tartışılmaya başlandı. Gelişen bu diyalektik tartışmaların sonunda Ehl-i Sünnet'den ayrılan iki kelâmcı kamp oluştu. Bunlardan biri Mu'tezile, öbürü ise Mürcie'dir.

Mu'tezilîler:

Mu'tezilîler, kaderi inkâr ederler. Bu ilgiyle ayrıca Kaderîler adıyla da tanınırlar. Ancak «Kaderîlik», kaderi inkâr edenler için kullanılmış yanlış bir isimlendirmedir. Çünkü bunlar kaderci değil, tam tersine kadere inanmayan bir topluluktur. Kadere inanmamak ise bu topluluğu Ehl-i Sünnet'den ayıran temel inanışların sadece bir ayrıntısıdır. Onun için aslında bu kampa «Kaderîler» adından çok «Mu'tezilîler» denmektedir.

«Mu'tezilî» adı, Hz. Hasan'ın, Muaviye lehinde devlet başkanlığından çekilmesiyle birlikte O'nu desteklemekten vazgeçenlere verildi. Bu sözcük, Ayrılıkçı, kopan, -daha doğrusu - soyutlanan anlamına gelmektedir. Kimi araştırmacılar da, ünlü diyalektisyen Wâsıl bin Atâ'nın, Hasan el-Basrî'nin öğrencisiyken aralarında çıkan bir tartışma sonunda hocasından ayrılmasıyla birlikte «i'tizâl=kopup ayrılma» ile nitelendiğini kaydetmektedirler. Daha sonra onun düşüncesini benimseyen gruba Mu'tezilîler denildi.

Önceleri siyasi bir anlam taşıyan Mu'tezilîlik, daha sonra felsefî bir içerik kazandı. Bu suretle Mu'tezilîler ayrı bir kamp oluşturdular.

İlki, Wâsıl bin Atâ, olmak üzere, Ma'bed el-Cühenî, Gaylan b. Eslem ed-Dımaşkıy, Ebu Muhammed Abdülvahhab el-Cibâî, Amr b. Ubeyd, Büşr b. Said, Ebubekr Abdurrahman b. Keysan ve İbrahim en-Nizam, «Mu'tezile» ekolünün kurucuları sayılırlar. Bu inanış tarzının temel ilkelerini koyan Wâsıl bin Atâ'dır.

Mu'tezilîliğin 5 ilkesi vardır:

a) Tevhid,

b) Adl,

c) Va'd ve Vaîd,

d) Menzile Beyn'el-Menzileteyn,

e) Emri bilmaruf nehyi anilmünker.

Mu'tezilîler bu beş ilkeden ilk dördüne, Ehl-i Sünnet'den farklı ve rijit yorumlar getirerek Müslümanların cumhurundan ayrılmışlardır.

Örneğin «Tevhid» konusunda Allah Teâlâ'nın, Semi' basar, ilim, kudret, irâde, kelâm ve hayat gibi zâtî sıfatlarını reddetmiş, Allah'da bu sıfatlarların bulunduğunu söylemek yerine şu yorumu yapmışlardır: "Allah işitendir, ama işitme duyusu ile nitelenemez; Allah görendir, ama görme duyusu ile nitelenemez; Allah bilendir ama bilinçle nitelenemez; Allah'ın, her şeye gücü yeter, ama kudretle nitelenemez; Allah dileyendir ama irâde etmek diye bir niteliği yoktur; Allah konuşandır, ama kelâm diye bir sıfatı yoktur."

Mu'tezilîler, bununla birlikte Allah'ın sıfatlarının, zâtı ile kaim olduğunu ve O'nun âhirette mü'minler tarafından görülebileceğini de inkâr etmişlerdir.

«Adl» konusunda da kişinin, kendi fiilini kendisinin yarattığını ileri sürerek Ehl-i Sünnet'den ayrılmışlardır. Sözde Allah'ı, şer ve kötülük yaratmaktan tenzih etmek istemiş, ancak bu suretle onu âcizlik ve beceriksizlikle niteleme çelişkisine düşmüşlerdir.

«Va'd ve Vaîd»: Yani mükafat ve ceza konusunda Allah'ın verdiği sözler'e gelince, bunda da Mu'tezilîler Ehl-i Sünnet'den ayrılarak: «mutlak surette her iki yönde de bu sözler yerine gelecektir,» diye Allah adına kesin bir yargı ortaya koymuşlardır. Halbuki bu konuda Müslümanların çoğunluğuna ait kanaat şöyledir: Evet Allah (cc), iyiliği ödüllendireceğine ilişkin kesin söz vermiştir; Binaenaleyh bu sözünden caymayacaktır. Ama (şirk hariç) kötülüğü cezalandıracağını kesinleştirmemiştir; Bu da demektir ki dilerse suçluyu cezalandıracak, dilerse afedecektir. Nitekim bu, hem günahkâr kulun umut beslemesi bakımından O'nun ilâhî merhametiyle bağdaşan ve O'na yakışan bir muameledir, hem de Allah'ın kudreti bakımından zor ya da ihtimalden uzak bir şey değildir.

Dördüncü ayrılık noktaları ise günahkâr kişinin, ne mü'min, ne de kâfir olduğuna ilişkin inançlarıdır. Mü'min kişinin, işlediği günah sebebiyle imân ve küfürden farklı bir durumda kalacağını ileri sürmüş, bu duruma «El-Menzile Beyn'el-Menzileteyn» demişlerdir ki bunun anlamı tıpkı halk arasında yaygın olan «İki cami arasında beynamaz» demek gibi bir şeydir. Halbuki Kitap ve Sünnet'e bağlı çoğunluğun itikadına göre Kişi (Şirk hariç) herhangi bir günah işlemekle İslâm Dini'nden çıkmaz. Günah işleyen kişi suçlu bir mü'mindir. Ona Fıkıh dilinde «Fâsık» denir.

İlkelerinden beşincisi ise: «Emri bilmaruf, nehyi anilmünker» dir. Bunun anlamı: İyiliği öğütlemek, kötülükten sakındırmaktır. Bu noktada Ehl-i Sünnetten hiçbir ayrılıkları yoktur. Bilakis İslâm'ın en önemli ilkelerinden biri budur.

Kendi aralarında da yirmiden fazla fraksiyona ayrılan bu kampın her şubesi diğerlerini küfürle suçlamıştır.

Mürcie:

Suç işleyen insanın âhiretteki durumuyla ilgili yorumları bakımından bu kamp, Müslümanların çoğunluğundan kopmuştur. Bu topluluğun, sözkonusu noktadaki inanışlarının özeti şudur:

a) Küfür hariç, hiçbir suç ve günahın imâna zararı yoktur. Yani, kişi eğer mü'minse işlediği hiçbir günah karşılığında âhirette ceza görmez.

b) Küfür, ya da aynı yola çıkan şirk, nifak ve irtidad gibi bir nedenle eğer kişi İslâm Dini'nin dışında ise o da istediği kadar ibadet etsin, Allah'ın emir ve yasaklarına uygun davransın bunun ona hiçbir yararı yoktur.

Bu iki kanaatten birincisi, Ehl-i Sünnet'in görüşüne aykırıdır. Bilakis Allah Teâla dilerse suçluyu afetmez, Onu, takdir edeceği bir cezaya çarptırabilir. İkinci kanaatlerı ise kitaba ve sünnete uygundur. Ancak ne ilginçtir ki Mürcie gibi sivri yorumlarıyla Müslüman çoğunluğa ters düşmüş insanlardan, günümüzde o kadar çok daha gafil kimseler vardır ki, genellikle Thomas Edison'u örnek göstererek, dünyayı aydınlatan böyle bir adamın, imân etmemiş olduğu için nasıl olur da cennete girmeyeceğini ya da cehenneme gireceğini tepkiyle karşılamaktadırlar! Her şeyden önce Edison'un ve benzeri kimselerin, son nefeslerini hangi din ve inanç üzerinde iken verdikleri, Allah'dan başkası tarafından bilinmediği için Müslümanlar böyle bir konuyu tartışmazlar. Çünkü aslında hiç kimse Edison ve benzerlerini savunmak mecburiyetinde değildir. Allah karşısında herkes kendisinden sorumludur. İkinci önemli nokta da şudur ki: Allah Teâlâ, hangi tür günahı afetmeyeceğini ve hangilerinden dolayı kimleri afedeceğini Nisa Sûresi'nin 48'inci ve 116'ıncı Âyet-i kerîmelerinde açıklamıştır. Dolayısıyla hiçbir kaynağa dayanmadan, pervasızca konuşan insanların daha dikkatli olmaları ve İslâmî konularda eğer bir tereddütleri varsa yetkili birine başvurarak aydınlanmaları en doğru davranıştır. Son yıllarda Türkiye'de yaygınlaşan din anarşisinin temel nedeni, her önüne gelenin, özellikle din gibi duyarlı bir ihtisas alanında tartışmalara yol açabilecek konuları istediği gibi diline dolaması olmuştur.

Yukarıda sözü edilen kelâmcı kamplarına gelince bunlar, vaktiyle kendi aralarında o kadar çok fraksiyonlara ayrılmışlardır ki İslâm İlim otoriteleri bunların her birini ayrı ayrı eleştirmek ve hakkındaki yargıyı ona göre belirtmek durumunda kalmışlardır.

İmân Açısından kâinâta bakış:

İmân, bütün varlıkların yaratıcısı olan Allah Teâlâ'ya ve O'ndan gelen mesajlardaki gerçeklerin tümüne, evrensel boyutta inanmak demek olduğu için bu ilgiyle, insanı düşündürmek bakımından varlıkların içyüzünü, etkileşimlerini, ve aralarında cereyan eden çeşitli karmaşık olaylardan bazılarını açıklamakta yarar vardır. Çünkü hem inanan insanın, bu bilgiler sayesinde bir iç rahatlamaya kavuşması, hem birtakım kuşkulardan henüz kurtulamamış kimselerin bundan bir ders çıkarması, hem de gaflet içinde bocalayan insanların da bir uyarı alması söz konusu olabilir.

İnsanoğlu tarih boyunca kâinât sırları ve hayat muammaları karşısında daima hayretler içinde kalmış, kimisi bu sırlar ve muammalar karşısında heybetlenerek Allah'a teslim olurken kimileri de her şeyin bir tesadüf eseri olarak meydana geldiğini ve bu çarkın hep böyle sürekli dönüp duracağını ileri sürmüştür. Bu her iki gruptan insanlar günümüzde de vardır. «Gerçekte kâinât bir yaratıcı tarafından mı vücuda getirilmiş, yoksa tesadüflerin bir eseri olarak mı var olmuştur ?» Sorusu, bugün de bazı insanların zihnini kurcalamaktadır.

Aslında tesadüfün varlık âleminde hiçbir açıklaması yoktur. Ancak bu konudaki kuşkuların giderilmesi, insanın önce kendinden başlayarak eşyaya ve olaylara daha dikkatli bakmasıyla mümkün olabilir. İşte bu amaçla (İnsan, medde ve hayat) üçgeni içinde kısaca bazı düşündürücü gerçeklerle yüzyüze geleceğiz.

Varlık Realitesi ve Kâinat Tablosunda İnsan...

Kâinat vardır ve var olan her şey bir gerçektir.

Varlığın karşıtı olan «Yokluk», yani «Hiçlik» kavramı üzerinde çok tartışılmıştır. «Yok» diye nitelenenin, bir «Şey» olup olmadığı hakkında İslâm Kelâmcıları da görüş beyan etmişlerdir. Örneğin Mu'tezile Kampı, «Yok» diye nitelenenin de «Şey» olduğunu ileri sürmüş, buna, Kur'ân-ı Kerîm'de geçen: «Allah'ın her şeye gücü yeter.» meâlindeki âyet-i kerîmeleri kanıt olarak göstermişler, ancak hataya düşmüşlerdir. Bu felsefî açıklamalar ve geçmişteki tartışmalar, konumuzun dışında kalmaktadır.[89]

Hayat ve kâinâtın bir hayalden ibaret olduğunu ileri sürenler ise öyle büyük bir yanılgı içinde yüzmüşlerdir ki var olduklarını bile inkâr edercesine varlık ve yokluk kavramları hakkında ömür boyu tartışarak âdetâ insanın akıl ve bilinciyle alay etmişlerdir.

İslâm, her varlığa «şey» diyerek -Allah (cc) tarafından insanın algılama ve duyumsama sistemine yansıtılmış olan - realiteyi ifade etmiştir. Öyle ise temelde gerçeklilik, -esasen düşünülmesi mümkün olmayan yokluğun, mecâzî ya da geçici anlamda karşıtı olarak ifade edilen- varlık diye kendini gösterir ve farklı dillerde «Şey», «Çîz», «Chose» ya da «Thing» gibi sözlerle ifade edilir.

İnsana gelince bu varlık; kâinâtın gizemlerle, içyüzü bilinmez olaylarla, cazibeler ve fenomenlerle dolu tablosu içinde yer alan son derece ilginç bir yaratıktır. O, yalnız ruh, akıl, zekâ ve bilinç gibi laboratuvara sığmayan yanlarıyla değil, bilakis biyolojik yapısı, anatomisi ve psikolojisiyle de son derece karmaşık, bununla beraber çok ince hesaplarla ve şaşmaz kanunlarla işleyen vücut sistemleriyle âdetâ mikro düzeyde bir kâinâttır. Dolayısıyla konuşan, gülen, ağlayan, müzik yapan, araç kullanan ve inanan bir varlık olarak insana, sadece şu kadar et, kemik ve kan yığınından oluşmuş sıradan bir canlı olarak bakmak en bayağı seviyede bir zavallılıktır. Bu derekeye düşmemek ve onun ne muhteşem bir kudret mucizesi olduğunu keşfedebilmek için bu eğilimde bulunan bir kimsenin, dönüp bizzat kendi yapısı üzerinde birazcık düşünmesi yeterlidir. Yoksa aslında Hak Teâlâ'nın, çözülemeyen şifreleriyle donatılmış insanın, kendi vücudunu tamamıyla keşfetmesi elbetti ki mümkün değildir. Bu nedenle insan vücudunun tümünde veya sistemlerinden birinde değil, yalnızca bir hücresinin bile içinde olup biten hadiselerin içyüzünü tamamıyla anlatmaya, hiçbir ilim adamının gücü yetmeyecektir.

Neden mi ?

Bakınız, İnsan vücudunun en çarpıcı olaylarından yalnızca bir tanesi ruhsal dengedir. Bu olgu, tüme varım kuralına göre vücuttaki sistemlerarası makro denge nin yalnızca bir parçasıdır. Bu denge, sadece beyin hücrelerinin sağlıklı çalışmasıyla değil, bilakis sistemler organizasyonunun bir bütün olarak normal faaliyetlerini sürdürmesiyle ancak gerçekleşebilir. Tabiatıyla bu yalnızca insana özgü bir olay değil, aynı zamanda bütün gelişmiş canlılar için de söz konusudur. Ancak akıl ve zekâ ile diğer tüm canlılardan ayrılan insan harikasının, sırf bir tek tane beyin hücresinin, şimdiye kadar keşfedilebilmiş bazı yanları vardır ki değil vücudun tümünü incelemek, bu minicik hücre üzerinde azıcık düşünmek bile yeterlidir. Aslında bu küçücük canlının henüz keşfedilememiş yanları bulunduğuna, ya da fonksiyonlarının en son halkasına ulaşmanın asla mümkün olamayacağına ihtimal vermek gerekir ki bu, Allah Teâlâ'nın, insanı hayretler içinde mesteden sanat gücünü bize yansıtması bakımından son derece düşündürücüdür.

Evet, çapı en çok on mikron olan minicik bir sinir hücresinin, stoplazma denen bir sıvı ile dolu olduğu, bugün artık ortaokul öğrencileri tarafından da bilinmektedir. Bu minicik canlının kendine göre beslenmesi, yaşam sistemi ve birtakım görevleri bulunduğunu bilmek de artık pek ilginç sayılmamaktadır. Fakat beyinde sayıları on milyarı bulan bu kadar minnacık varlıkların, değil dıştan gelen soyut değerdeki ses, ışık ve ısı gibi olayları, aynı zamanda bizi sevindiren, üzen, ürküten, korkutan, güldüren ve ağlatan somut değerdeki etkenleri de algılamasına ne dersiniz ?!

Alimlerin ifadesine göre: «sadece beyinde on milyar böyle hücre, yani on milyar karar merkezi vardır.»[90]

Bir insan kafatası içinde yer alan ve görünürde iki avuç yağdan başka bir şey olmadığı sanılan, ama aslında başlı başına engin bin âlem olan beyin hakkındaki en büyük rakam hiç kuşkusuz bu değildir.

Biz sevinirken, üzülürken, konuşurken, korku ve endişelere kapılırken, hayret ederken, gülerken, ağlarken, dokunurken, tadarken, koklarken, işitirken, görürken, imrenirken kıskanırken ve daha sayılamayacak kadar çeşitli ve birbirinden son derece farklı duygular içinde yüzerken beyin dediğimiz bu küçük âlemin içinde -saniyede - belki yüzmilyonlarca, belki daha çok sayıda hayat olayları cereyan etmektedir. İşte bu duyumların meydana gelmesinde belli yasalara ve hesaplara göre rol alan hücreler arasındaki başdöndürücü iletişim olaylarını, alınan uyarı mesajlarının nasıl değerlendirilip karara bağlandığını, organlara nasıl emir iletildiğini, bu olaylar sırasında meydana gelen elektrik akımlarını, kimyasal salgılama hadiselerini en iyi bilen ve bu yolda bir ömür harcayan ünlü ilim adamları bile insan vücudunun üzerinde yer alan bu küçük kürenin içindeki göz kamaştırıcı ilâhî sanat harikası karşısında dehşetlerini, hayranlıklarını, mahcubiyet ve acizliklerini âdetâ gözyaşı dökerek ifade etmişlerdir.

İnsan beyninin bu havsala almaz potansiyeli ve fonksiyonları yanında insan vücudu (sadece bilinen yönleriyle) bir bütün olarak incelendiği zaman elde edilecek sırf rakamsal değerler bile bu muazzam eserin yüce yaratıcısı karşısında en katı yürekli inkârcıları dahi yumuşatmak için yeterlidir. Bu bilgileri ise ilgili ihtisas kaynaklarında bulmak ya da erbabından öğrenmek mümkündür.

Madde ve Hayat

Varlıklar incelendiğinde canlı cansız, küçük büyük, uzak yakın, ne varsa hepsinin arasında mükemmel bir hesaba dayanan, ölçülü, düzenli ve ahenkli bir alışveriş vardır. Bu da demektir ki kâinâtı, sonsuz bir ilim ve kudret teşkilatlandırmıştır.

Ne varki; gerek Epikuros, Demokritos ve Leukippos gibi Eskiçağ mekânist maddecileri, gerek Ünlü Ez-Zümrüd'ün yazarı İbni Ravendi gibi İslâm döneminin maddeci filozofları, gerekse Karl Marx ve Engels gibi diyalektik maddeciler, bu kudreti inkâr etmişlerdir. Onun için ilk hareketin, keza maddenin hayata geçişini ve devridaim halindeki eşya ve olaylar arasında cereyan eden süreklilik, bütünlük ve kendini devamlı yenileme olgusunun, temelde tesadüfe dayandığını ileri sürmüş, bunu da çeşitli hipotezlerle açıklamaya çalışmışlardır. Oysa aslında maddenin hayata geçişi gibi müthiş ve karmaşık bir olayı bilinçten yoksun ve tesadüfi bir gelişme olarak nitelemek, aklı ve ilmi inkâr etmek anlamına gelir.

Gerçek şu ki kâinâtın akıllara durgunluk veren düzen ve disiplini; hem Yaratıcısının kuşatıcı ilim ve kudretini, hem de O'nun, bütün varlıklar üzerindeki sonsuz ve sınırsız hükümranlığını kanıtlamaktadır.

KÂİNAT, Zât-ı İlâhiye ile kâim olan işte bu kuşatıcı ilim, irâde, kudret ve hükümranlık sayesinde; bu sonsuz ve sınırsız egemenliğin altında var olmuştur. Parçalarının en küçüğünde, en büyüğünün modeli mevcuttur. Kâinatın birer parçası olan partiküllerin, atomların, moleküllerin, çekirdekleri, genlerin, kromozomların, hücrelerin, organellerin, dokuların, aygıtların, birimlerin, organizmaların, popülasyonların, cinslerin, türlerin, kümelerin, kütlelerin, katmanların, sistemlerin ve bunlar arasında cereyan eden olayların tümü muazzam bir bütünlük gösterir.

Yüce irâdenin güdümünde işleyen bu muazzam bütünlük içindeki kozmik üniteler, (aklın, zekânın, bilgi ve deneyin, ilim ve irfanın, güç ve teknolojinin asla içyüzünü net olarak açıklayamayacağı; son derece farklı hareketler, kuvvetler, hızlar, frekanslar, dönüşümler, iletişimler, etkileşimler, tepkileşimler, ritmler, aralıklar, aşamalar ve tempolarla; çeşitli eksenler etrafında ve yörüngeler üzerinde; doğru, eğri, düzenli, karışık, yoğun, seyrek, ardıl, ayrık, bitişik, uzak, paralel, çapraz, yöndeş, karşıt, uygun ve aykırı biçimlerde; farklı hacım, ağırlık, sayı, çekim, esneklik, ısı, şekil, konum ve renkler cümbüşü içinde ) hem tümden gelim, hem tüme varımla birbirlerini tamamlarlar.

Özet olarak İnsanoğlunun bilgi ve duyumlarıyla yaklaşık bu limitlerde tanımlanabilen kâinât, Allah Teâlâ'dan başka hiçbir kimsenin, sınırlarını, büyüklüğünü, hesabını ve kapsamını bilmediği, bilemediği, bilemeyeceği, keşfedemeyeceği, sırlarını çözemeyeceği, hatta takdir ve tahmin bile edemeyeceği bir ultra organize sistemdir.

Madde olarak tanımladığımız şeyin, gerçekte ne olduğuna ilişkin bulguları elde ettikten sonra insanoğlu önce hayat ve kâinâtın şifrelerini çözebileceğini sanmıştı. Ama daha sonra bir şifreyi çözmeye çalışırken âdetâ yeniden binbir şifreyle karşı karşıya gelmiştir.

Madde-Hayat ilişkisini açıklamada fizikten kimyaya, matematikten tıbba kadar hiçbir ilim insanoğlunu hâlâ tatmin edememiş, onun hayret ve şaşkınlığını gidermek şöyle dursun, bu duygularını daha da karmaşık hale getirmiştir. Hatta işini zorlaştırmış, endişelerini artırmış ve huzurunu kaçırmıştır. O, madde ve hayatı keşfetmeye çalışırken elde ettiği bulgularla daha ileriye doğru gittikçe, daha yeni planlar ve tasarılar ortaya koydukça ve daha ilginç sistemler geliştirdikçe hiç kuşku yok ki henüz öğrenemediği şeylerin yanında, bildiklerinin, okyanustan bir damlacık bile olmadığını anlamıştır.

Bugün ne mekânik açıklamalar; ne dinamizmin teorileri; ne rasyonel ve pozitif felsefeler; ne biyolojinin, ne de sibernetiğin uzay çağı teknolojisiyle sunduğu en son veriler; madde-hayat, ya da canlı-cansız ilişkisindeki esrar perdesini aralayamamıştır. Tam aksine bu ilişkinin arka planındaki karmaşık gerçekler, işleyişindeki disiplin ve nizamın temelinde yatan her ilmiği, çözdükçe hiçbir zaman çözülemeyecek daha birçok ilmiklerin bulunduğunu haber vermekten başka bir işe yaramamıştır.

Örneğin canlılık gerçeğinin ne olduğu ve ruhun, hangi şartlarda ve hangi aşamalarda oluştuğu, keza onun, bir enerji türü olup olmadığı sorusu hâlâ cevapsızdır ve bu olayın son halkası sonsuza dek cevapsız kalacaktır [91] Aynı zamanda cansızın yapısında aralıksız olarak kendinden sürüp gittiği sanılan düzenli hareket ve olayların yine son halkası hâlâ bilinmemektedir. Örneğin çapı, bir cm. nin yüzmilyonda biri kadar olduğu için hiçbir araçla görülemeyen atomun içinde insan tasavvuruyla algılanamayan minik boyutlarda ve farklı karakterlerde birçok partiküller vardır. Her birinin fonksiyonu da ayrıdır. Bunlardan meselâ elektronlar, atomun çekirdeğini oluşturan nötron ve protonun etrafında saniyede ellibin km. hızla ve belli bir yörüngede dönüp durmaktadırlar. Ancak bu minnacık kâinâtın içinde o kadar çok şeyler daha var ve bu şeyler arasında da o kadar ahenkli, o kadar düzenli ve hesaplı olaylar cereyan etmektedir ki insanın bütün bu olup bitenleri en ince ayrıntılarına kadar öğrenebilmesi günümüzün başdöndürücü imkânlarıyla dahi mümkün olamamıştır.

Atom hakkındaki bütün bilgilerin, günün birinde su yüzüne çıkması ve bu küçük kâinâtla ilgili tüm sırların çözülmesi mümkün olsa bile bu, hiçbir suretle tesadüf tezini doğrulamaya yaramayacaktır. Bilakis, sadece bu minik ve cansız âlem içindeki taneciklerin arasında cereyan eden cazibenin, hareket ve deveranın, düzen ve hesabın ortaya koyduğu çarpıcı tablo bile , başlıbaşına hem Allah Teâlâ'nın kuşatıcı ilmini, hem de O'nun eşya ve olaylararası ilişkileri düzenleyen yasalarının varlığını kanıtlayacaktır ki akâid dilinde bu yasaların tümüne «ilâhî hikmet» denir. İlâhî hikmetin sırrına ise insanın aklı eremez. Dolayısıyla da «Hikmetinden sual olunmaz»

İşte, nereye varırsa varsın, esasen en büyük ilmin sahibi olan Allah Teâlâ'nın muhteşem sanatı ve saltanatı karşısında ilim, acizliğini daima teslim etmek zorunda kalacak, ilme gerçek manada sahiplenen insan ise -bilgisi arttıkça - ilmin bu acizliğini ancak güçlü bir imân ve teslimiyetle kabullenebilecektir.

Eylemin imândan sayılıp sayılamayacağı meselesi akâid ilminin daha ilk taorisyenleri arasında bir tartışma konusu olmuştur.

Bilindiği üzere Kur'ân ve Sünnete bağlı inancın mensupları olan Müslümanların çoğunluğu itikad konusunda genel olarak ya Matüridî veya Eş'arî'dirler. (Ayrıca Selefîlik olarak bilinen üçüncü bir azınlık grup daha vardır.) Aslında bu üç itikad mezhebinin görüşleri arasında pek önemli farklar yoktur. Bu nedenledir ki hepsinin mensupları birbirini tanımakta ve hak yolda olduklarını onaylamaktadırlar.

Şirk koşmak ya da şirk olarak yorumlanabilecek bir davranışta bulunmak hariç, bir fiil işlemek, iyi veya kötü bir iş yapmak, acaba imânı etkiler mi, etkilemez mi konusu haklı olarak âlimlerin zihnini eskiden beri meşgul etmiştir. Çünkü insanın vereceği bir karar, eyleme dönüştüğünde eğer onun inancını şu veya bu şekilde etkiliyorsa, daha doğrusu Allah, Peygamber (sav) ve kitap gibi önemli imân unsurları hakkında insanın iç dünyasında herhangi bir değişikliğe neden oluyorsa bu, gerçekten üzerinde durulması gereken bir mesele demektir.

Aslında bu mesele, yalın bir mantıkla zihinde kritik edilecek olursa inanmak ile yapmak, ya da yapmak ile inanmak arasında bir bağın, bir ilginin bulunduğunu kabul etmek gerekir. Çünkü -istisnâî durumlar hariç - insan düşünüp taşınarak, tasarlayarak ve amaçlayarak bilinçle işlerini yapar, aynı zamanda amacına inanarak planını uygulamaya koyulur. Dolayısıyla inanmak ile yapmak arasında kesinlikle bir ilgi vardır. Özgür irade ile hareket eden insan, hedefi hayırlı da olsa şerli de olsa amacına inanmış olarak işe başlar. Ancak kişinin eylemiyle ilgili üç önemli nokta vardır:

Bunlar; niyetlenmek, azmetmek ve girişimde bulunmak şeklinde de açıklanabilir.

Bu önemli üç noktadan özellikle amaçla eylem arasındaki ilişki, inançla eylem arasındaki ilişkiden çok daha farklı ve daha güçlüdür. Çünkü insanın, amaca ulaşıp ulaşamama olasılığı üzerindeki planları, hesapları ve kuşkuları, amacının kesin bir parçası ise de, amaçtan biraz daha ötedeki inancının bir parçası olmayabilir. Çok açık olarak bilinmektedir ki insan, bir eylemi, mutlaka inandığı için yapmaz. Nice insan vardır ki doğruluğuna ve haklılığına asla inanmadığı bir eyleme, herhangi bir nedenle kalkışmak durumunda kalabilir; böyle bir eyleme özgür iradeyle ve bilinçli olarak girişebilir. Ve nice insan vardır ki bütün yüreği ile inandığı ve yapmak istediği bir işe girişmekten, yine herhangi bir nedenle cayabilir.

İşte belki de bu ilgiden hareketle Matürîdî Grubu, amelin, yani iş ve eylemin, inancın bir parçası olamayacağı kanaatindedir.[92] Matüridîlere göre: bir kimse, imânın esaslarına inanıyor ve bunları bütün içtenliği ile kabul ediyorsa o kimsenin, yaptığı çirkin iş ve eylemler, imânının eksilmesine neden olamayacağı gibi, yaptığı faydalı ve güzel işler de inancını artırmaz.

Şu varki hayırlı iş ve çalışmalar, kişideki imânın güçlenmesinde, onun Allah Teâlâ'ya ve kutsal değerlere bağlı kalmasında etkili olur; Kötü ve çirkin davranışlarda bulunmak da aynı şekilde imânın zayıflamasına neden olabilir. Onun için inanmak ile yapmak arasında hiçbir bağ bulunmadığı izlenimini uyandıran Matüridîlikteki görüş eleştirilmiştir. Nitekim Türkiye'de özellikle mezhepçi ortodoks hanefistlerin desteğinde yaygınlaşmış bulunan Matüridîlik, islâm'ın amelî cephesine karşı ilgiyi zayıflatmıştır. Hanefist Matüridîler, son yıllarda toplumun öbür mezhep mensuplarına göre İslâm'ın emir ve yasaklarını daha çok çiğnemişlerdir. Türkiye'de «hortumculuk» adı altında yaygınlaşan yolsuzluklar, mafya ve yer altı faaliyetleri, Masonluk, tarikatçılık tefecilik ve Amerikancılık gibi toplumu sarsan ve ahlâk çöküntüsüne solculuktan daha çok neden olan gelişmelerde, en fazla Hanefist çevreden insanların rol oynadığı gözlemlenmiştir!

Eş'arîler'e gelince bunlar, imân-amel ilişkisi konusunda değişik bir kanaate sahiptirler. Onlara göre kişi çirkin fiiler işledikçe onun inancında da bir zayıflama olur; tersine hayırlı amellerde bulundukça da imânı güçlenir.[93]

Ancak, Eş'ariler'le Matüridiler arasında bir görüş ve kanaat ayrılığı gibi görünen bu nokta üzerindeki yorumlar arasında -esasına bakılacak olursa - pek de büyük bir fark yoktur. Belki de farklı anlatım üslûplarıyla aynı gerçeği ifade etmişlerdir. Nitekim insan, bir şeyi gerçek bildiği ve ona bütün içtenliği ile inandığı halde o gerçeği açık şekilde yalanlamadığı sürece ilkelerine aykırı davranması o inancın ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Örneğin ateşin yakıcılığına kesin şekilde inanan doğuştan âmâ bir kimse, elini bilinçli olarak alevlere tutsa bile yanacağı konusundaki kesin inancında onun hiçbir kuşkusu olamaz. Binaenaleyh onun, böyle tehlikeli ve çirkin bir fiili işlemekle ateş hakkındaki kanaati değişmez. Yani elini ateşe doğru uzâtmakla ateşin onu yakacağı gerçeğini inkâr etmez, çünkü edemez; meğerki bunu diliyle açıkça söylemiş olsun. Keza yemeğin, ateşe konmakla pişeceğine, madenin ateşte kızdırılarak şekillendirilebileceğine inanan insan da bu inanç doğrultusunda hayırlı ve güzel olan birtakım üretimlerde bulunsa bu suretle onun da ateşle ilgili inancı artmaz. Bu inanç, ateşe perva etmeyen insanda da, ondan yararlanan insanda da aynıdır. Ancak kişi, ateşi faydalı amaçlarla sık kullandığı oranda onun ne kadar yararlı bir araç olduğunu düşünmek durumunda kalacak, dolayısıyla kişideki bu inanç âdetâ pekişecektir. Buna karşın ateşi olumsuz işlerde ve kötü niyetle kullanan insan ise onun yakıcılığına ilişkin inançtan çok, yaptığı işlerin sonuçları üzerinde tek taraflı olarak düşünmek durumunda kalacak, bu nedenle ateşin hayırlı amaçlarla da kullanılabileceğini bile belki zamanla artık düşünemeyecektir.

Zararlı fiillerin, kalp kararttığı ve sevapların silinmesine neden olduğu hakkında âlimlerin, sahip bulunduğu kanaati burada aramak doğru olur.

Netice itibariyle, amelin imândan bir parça olup olmadığı ve imânın azalıp çoğalmasında (ya da zayıflayıp güçlenmesinde) bir etkisi bulunup bulunmadığı meselesinde, Kitap ve Sünnete bağlı Müslümanlar arasında hemen hemen görüş ayrılığı denemeyecek kadar yaklaşık kanaatler vardır. Bu kanaatler farklı izah tarzlarının doğal birer sonucudurlar.[94] Dolayısıyla imânî konularda «Müslüman» çoğunluğun arasında sanki derin uyuşmazlıklar varmış gibi bu meseleleri büyüterek irdeleyenlerin iyi bir niyete sahip bulunmadıklarını bizzat kendileri açığa vurmuş olacaklardır! Bu gelenekçi çoğunluğun, gerçek anlamda m'ümen bir kitleye günün birinde dönüşebileceği umudunu beslemek daha doğrudur.

İslâm âlimlerinden çoğunun, özellikle ameli, imânın bir parçası olarak görmemeleri, onların, bir bakıma sahip oldukları derin ferâset ve dirâyeti göstermektedir. Nitekim kötü amel işleyen bir mü'minin bu yüzden imânsızlıkla suçlanması ve gelişebilecek fitne ve anarşinin süreklilik kazanması bu suretle önlenmiştir. Bu görüş Kur'ânî hikmete pek uygundur. Ancak şirk amacıyla yapılan eylemleri bunun dışında tutmak gerekir. Türkiye'de özellikle, -Kimliklerinde İslâm yazılı- bazı solcular, lâikçi mitüdistler ve kökten putçular gibi açıkça Allah Teâlâ'ya ortak koşan, ya da sözleri ve davranış biçimleriyle bu yoldaki inançlarını bir yandan ortaya sererlerken öbür yandan sözde mü'min olduklarını ileri süren kimselerin eylemlerini yorumlamak ve hâlâ mü'min olduklarına inanmak ise safdillik olur!

Ehl-i sünnet'in diğer bir bölümünü oluşturan Selefîler'e gelince onlar amelin, imândan bir parça olduğu ve imânın azalıp çoğalabileceği noktasında Merhum İbn. Teymiyye'ye uymaktadırlar.[95] Bilindiği üzere İbn. Teymiyye radikal görüşleriyle tananmaktadır.

Hiç kuşku yok ki Kur'ân-ı Kerîm bir bütündür. Bu bütünlüğü göz ardı eden kimsenin mü'min olması söz konusu değildir. Günümüzün Müslümansı toplumları arasında bu önemli nokta ile ilgili olarak büyük sorunlar yaşanmaktadır. ÖzellikleTürkiye'de, toplumun geniş tabanının, İslâm ve Kur'ân gerçekleri hakkında yeterli ve sağlıklı bilgilere sahip bulunduğuna inanmak güçtür. Bununla birlikte yarı okumuş egemen zümre de kültür emperyalizminin etkisiyle İslâm'a karşı tehlikeli boyutlarda şartlandırılmıştır. Bu nedenle İslâm'ın ve Kur'ân'ın bütünlüğü üzerinde önemle durmak, tebliğ, davet ve irşad bakımından kaçınılmaz bir zorunluluktur.

Çok şaşırtıcı noktalardan biri de şudur ki akâid ve kelâm âlimleri eskiden günümüze kadar Kur'ân'ın bütünlüğü meselesini bağımsız bir başlık altında incelememişlerdir. Onlar sadece küfür, şirk, nifak ve zındıklık sayılabilecek nedenleri ayrı ayrı konular olarak ele alırlarken, Kur'ân'ın ve İslâm'ın bölünmez bütünlüğünü de bu farklı başlıklar altında dolaylı bir yöntemle elbette ki ele almış sayılırlar. Çünkü bir insanın, (hangi sözleri sarfettiği ve ne gibi tavırlar gösterdiği zaman) İslâm'dan çıkacağı, yukarıdaki başlıklar altında örneklerle gösterilince bütün Kur'ânî gerçekler ortaya çıkmış olacak ve bu gerçeklerin tümüne birden inanmayan insanın da mü'min sayılamayacağı -dolaylı olarak- anlaşılmış olacaktır.

Ne varki bütün Kur'ânî gerçeklerin, akâid yazarları tarafından bir indeks halinde kitaplara geçirildiği de söylenemez. Çünkü her şeyden önce böyle bir indeks hazırlamak hem mümkün değildir, hem de «tüme varım» kuralı olarak bilinen ve akademik açıklama sanatında, bölümlerden birini göstererek bütünü anlatmak yöntemine ve dolayısıyla bilimselliğe aykırıdır. Ama ne olursa olsun Kur'ân'ın ve İslâm'ın bütünlüğü ilkesinin, bağımsız bir konu olarak işlenmemiş olması akâid tarihinde bir metod sorununu ortaya sermektedir. Çünkü bir gerçeği şu veya bu şekilde dile getirmek mümkündür. Ancak onu derli toplu bir anlatım biçimiyle sunmak, muhatabı daha kısa yoldan amaca götürür. Aksine muhatabı şaşırtmak, ya da onun eksik bilgilerle bocalamasına neden olmak gibi ihtimaller doğar. Nitekim Kur'ânî gerçeklerden birini veya birkaçını inkâr eden veya aşağılayan birçok kimsenin, günümüzde kendilerini hâlâ mü'min ve Müslüman sayıyor olmalarını, biraz da bu nedenin içinde aramak gerekir.

İslâm'ın dışına çıkmak, yani mü'min ve Müslüman niteliğini kaybetme halleri, elbetteki akâid kaynaklarında ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Dolayısıyla bir insanın hangi tavırla, hangi anlayış ve zihniyetle, hangi söz ve hareketle İslâm'ın dışında kaldığını, ya da mü'min ve Müslüman iken İslâm'dan nasıl çıktığını bu bilgilerden anlamak mümkündür. Alimler bu bilgileri küfür, şirk, nifak, zındıklık ve irtidâd gibi ayrı başlıklar altında vermişlerdir. Dolayısıyla Kur'ân'ın ve İslâm'ın bütünlüğü konusu ancak farklı başlıklar altında verilen bu dağınık bilgilerin bir araya getirilmesiyle mümkün olabilmiştir. Halbuki Kur'ân'ın ve İslâm'ın bütünlüğü ayrı ve bağımsız bir konudur Dolayısıyla bu konunun bağımsız bir başlık altında işlenmemiş olması özellikle çağımızda birtakım boşluklara ve çelişkilere neden olmaktadır.

Öncelikle ve önemle şunu ifade etmek gerekir ki, kendisinin Müslüman olduğuna inanan ve bu kimlikle tanınan birçok kimseler Kur'ân-ı Kerîm'in, bazı âyetlerini inkâr etmekte, sorgulamakta, içeriklerini çağdışı, acımasız ve vahşi görmekte, hatta aşağılamaktadırlar. Bununla birlikte İslâm Dini'nden çıktıklarının hiç de farkında değildirler. Çünkü bu insanlar eğer İslâm Dini'nden çıkmış bulunduklarına kesinlikle inanmış olsalardı mutlak surette ya hemen pişman olup yeniden Müslüman olacak, veya başka bir dine gireceklerdi. Çünkü insanlar belli bir dine bağlanmak zorundadırlar.

Burada çok açık ifade etmek gerekir ki İslâm'ın ve Kur'ân'ın, bir bütün olduğu gerçeği Kur'ân-ı Kerîm hariç, ne kaynaklardan yeteri kadar anlaşılmış, ne de anlatılmıştır. Halbuki çok önemli ve temel bir kural olarak Kur'ân-ı Kerîm bu ilkeyi ciddî bir şekilde ortaya koymuştur.[96]

Evet Kur'ân-ı Kerîm bir bütündür ve bizzat kendi açıklamasıyla bölünmez bir bütündür. Bunun anlamı ise şudur:

Kur'ân-ı Kerîm'in en küçük bir parçası bile olsa içeriğinden bir şeyi inkâr etmek, var saymamak, eleştirmek, sorgulamak, (haşa!) çağdışı, acımasız ve vahşiyâne nitelemek veya bu anlamlarda değerlendirmek; Kur'ân-ı Kerîm'in en küçük bir bölümünün bile değiştirildiğine, eksiltildiğine, ya da Kur'ân-ı Kerîm'e, sonradan bir şey daha eklendiğine, Hz. Peygamber (sav) in sözlerinin Kur'ân'a karıştırıldığına veya bu anlamlarda herhangi bir değişikliğe uğratıldığına inanmak, ya da ileri sürmek, Kur'ân-ı Kerîm'in tümünü tanımamakla eşdeğerdedir ve İslâm Hukuku'nun bu sorunla ilgili maddeleri için doğrudan konu oluşturur.

Böyle bir inanca sahip olduğunu açıklayan kimseleri doğrulamak şöyle dursun, onlarla dostça geçinmek de aynı hükmün altına girmek için yeterli bir sebeptir.

Sonuç olarak Kur'ân-ı Kerîm'i ve onun öngördüğü inanış, yönetim ve yaşam biçimi olan İslâm'ı bölünmez bir bütün kabul etmek, kişide imânın oluşabilmesi için kaçınılmaz bir şarttır. İçeriğini ayrıntılarıyla bilmeden böyle özet bir bütünlük tanımı çerçevesinde Kur'ân-ı Kerîm'e inanmakla kişide oluşan imân şekli, akâid literatüründe «icmâlî imân» olarak nitelenmiştir. İcmâlî imân eğer taklidî değilse tehlikesiz sayılmıştır. Kişinin gizli dünyası ise açıklanmadıkça Müslümanlarca masum sayılır ve araştırılamaz.

İmânsızlık halk dilinde, inançsızlık itikadsızlık demektir. İmânsız kişi dinsiz sanılmaktadır. Oysa dinsizlik ile imânsızlık farklı şeylerdir.[97]

İslâm akâidinde imânsızlığın (yani küfrün) çeşitli tanımları ve açıklamaları vardır. Örneğin gerçeklerin tümüne birden inanmamak imânsızlığa neden olduğu gibi, gerçeklerin en az birine inanmamak, onlardan birini çarpıtmak, aşağılamak ve çirkin nitelemek de imânsızlık için yeterli bir neden oluşturur. Hatta bir kimse Kur'ân gerçeklerinin tümüne kalben inanmakla birlikte onlardan en az birini red ve inkâr etmekle de yine imânsız (kâfir) sayılır. Yani mü'min ve Müslüman niteliğini kaybeder. Eğer zâten önceden mü'min değilse kişi, böyle bir kanaate sahip bulunmakla imânsızlığında saplanmış olarak kalır; Yok eğer doğuştan mü'min olarak yetişmiş, ya da sonradan hidâyet bularak İslâm'a girmiş bulunmasına rağmen yukarıda açıklanan sapkın kanaatlerdan birini yeniden benimsemiş ise o da artık mü'min ve Müslüman değildir.

Bilindiği üzere kimlik kartlarındaki «din» hanesinde yazılı «İslâm» sözcüğünün, gönül dünyasıyla hiçbir ilişkisi yoktur. Bilakis etik ve manevi değerden yoksun bir formalitedir. Nitekim çocuk daha birkaç günlük bebekken düzenlenen bu kartlara, «İslâm» kelimesi âdetâ otomatik olarak işlenmektedir ki çocuğun irâdesiyle bu kartların içeriği arasında herhangi bir bağ kurmak mümkün değildir. Dolayısıyla bu kartları taşıyan nice insan vardır ki Müslümanların arasında (onların kimliğine bürünerek) yaşayabilmekte, bu sayede Müslümanların mahrem toplantılarına, hatta camilere ve Mescidu'l-Harâm gibi kutsal mekanlara kadar bile rahatça sızabilmektedirler. Bu durum onların Müslüman olduğu anlamına gelmediği gibi onlara, bilerek bu hak ve özgürlüğü tanıyanların da mü'min ve Müslüman olduğunu söylemek herhalde yanlıştır.

İmânsızlık, akâid âlimleri tarafından küfür, şirk, nifak zındıklık ve irtidâd adları altında ele alınarak işlenmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de kâfirlerden, müşriklerden ve münafıklardan çok söz edilmektedir. Dolayısıyla küfür, şirk ve nifak hakkında Kur'ân-ı Kerîm'den yeterli derecede bilgi edinmek mümkündür. Zındıklık kelimesi ise Kur'ân-ı Kerîm'de geçmemektedir. Kelile ve Dimne'nin ünlü mütercimi (bazı rivâyetlere göre yazarı) Abdullah b. Mukaffa' zındıklıkla suçlandığına göre bu kelimenin çok eskiden kullanıldığı anlaşılmaktadır. İslâm'ın doğuşunu izleyen ilk asırlarda (Dışından mü'min, içinden kâfir) olanlara zındık deniliyordu. Sonraları, yabancı inançları İslâm'a bulaştıran ya da bu tür sapkın itikadlara bağlanan kişilere zındık denilerek bu nitelik, onları münafıklardan ayırmak için kullanılmıştır.

Şimdi de bu kavramların ne anlama geldiğini, aralarında ne gibi farklar bulunduğunu ve kimlerin kâfir, kimlerin müşrik, kimlerin münâfık, kimlerin mürted ve kimlerin zındık durumuna düşerek İslâm'ın dışında kaldığını ayrı ayrı inceleyelim.

Küfür, yalın olarak klasik Arapçada gizlemek anlamına gelen bir sözcüktür.

Akâid biliminde önemli bir terim olan «küfür» kelimesi : Allah Teâlâ'nın varlığını, birliğini veya bildirmiş olduğu gerçeklerden en az birini red ve inkâr etmek, ya da bu konuda kuşku içinde bulunmak suretiyle işlenebilecek suçların en büyüğüne verilen kapsamlı adlardan biridir. Bu suçu işleyen kimseye «kâfir» denir.

Küfre neden olan çeşitli söz, kanaat, tavır ve davranışlar şu beş grupta toplanabilir:

1- Kur'ân gerçeklerinden en az birine inanmamak, veya onu red ve inkâr etmek,

2- Böyle bir gerçeği çarpıtmak veya mantıksız, çağdışı, iğrenç, vahşi, acımasız ya da adaletsiz bulmak,

Küfür suçu, aynı zamanda şirk, nifak, zendeka ve irtidâd suçlarını da kapsar. Yani Gerek müşrik, gerek münafık, gerek zındık, gerekse mürted kişi aynı zamanda kâfirdirler. İslâm Dini ile hiçbir ilişkileri yoktur. Dolayısıyla dünyadaki bütün mü'minler, (ırkları, renkleri ve dilleri ne olursa olsun) nasıl ki kardeş ve bir tek millet sayılırlarsa, aynı şekilde kâfirler de (ırkları, renkleri ve dilleri ne olursa olsun) İslâm'a göre bir tek millet sayılırlar. İslâm'da ilim deyimiyle bu hüküm: «El-Kufru milletun vahidah» olarak ifade edilir. Binaenaleyh, İslâm dışı olmak bakımından müşrik, münafık, zındık, mürted veya herhangi bir kategoriye giren kâfirler arasında hiçbir fark yoktur. Sadece karşılıklı ilişkileri düzenleyen İslâm Hukuku'nun ve İslâm Ahlâkı'nın, ilgili kurallarına göre bu kamplara karşı yapılacak resmi ve kişisel muamele farklıdır.

Örneğin kitabî kâfirler, zimmi (sözleşmeli vatandaş) olarak İslâm devleti'nin sınırları içinde oturabilmelerine karşılık müşriklere bu hak tanınamaz. Keza münafıklar, kâfir olduklarını açık şekilde ortaya koymadıkça onlarla aynen Müslüman muamelesi görülür.

Yukarıda sayılan beş ayrı yoldan işlenebilecek çeşitli küfür suçlarını iki ana başlık altında toplamak mümkündür.

1- Allah Teâlâ'ya, peygamberlere, semâvî kitaplara, meleklere ve âhiret gününe ilişkin «gaybî gerçekler» den en az birini inkâr ve red etmek veya bu gerçekler hakkında kuşku duymak.

Örneğin Allah Teâlâ'yı, (haşa!) yok bilmek veya sanmak; O'nu, yakışmayan bir sıfatla niteleyerek, -bir anlamda - sahip olduğu «kemal» vasfını inkâr etmek. Meselâ Allah Teâla'nın, kâinatta cereyan eden bazı olaylardan habersiz olduğunu, ya da olabileceğini; uyumak, unutmak, bunamak, yorulmak, yıpranmak, eskimek, yaşlanmak, üzülmek, bunalmak, özenmek, ve bıkmak gibi Zât-ı ilâhiyesi'ne yakışmayan ve asla kendisi için söz konusu olamayan nitelikleri O'na mal etmek veya bu yollu düşünceler ileri sürmek; Keza O'na herhangi bir şeyi ortak koşarak -bir çeşit - birliğini inkâr etmek.

2- Tamamen seküler hayatı ilgilendiren madde, hayat, dünya, uzay, iş, sanat ve ilim konularına; haklara, özgürlüklere, meşru ve legal çalışmalara ilişkin Kur'ân gerçeklerinden en az birini inkâr etmek.

Örneğin, yılın 12 den daha az, veya daha çok sayıda aylardan oluştuğunu, güneşin hareket etmediğini, rüzgarın döl aşılayıcı olmadığını yağmurun bulutlardan inmediğini ileri sürmek gibi...[98]

a) Allah (cc) ile ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları:

* Allah Teâlâ'nın varlığı veya birliği hakkında kuşku duymak ve bunu sözle ifade etmek,

Örneğin: Allah Teâlâ, sonsuzdan sonsuza sağdır; Görür ve bilir; Öncesi ve sonrası yoktur; Her şeye gücü yeter; Tüm kâinât üzerinde mutlak bir egemenliğe sahiptir. Binaenaleyh eğer bir kimse onun bu niteliklerinden en az birine inanmazlık veya saygısızlık eder, ya da ona karşı kuşku duyarsa kâfir olur. Bu cümleden olarak eğer bir kimse, içinden geçen bir düşüncenin Allah tarafından bilinemeyeceğini tahmin bile ederse İslâm Dini'nden çıkar.

* Her şeyin Allah tarafından yaratılmış bulunduğuna inanmakla birlikte O'nun, insanlara sınırsız bir irâde özgürlüğü tanıdığını, binaenaleyh insanları artık söz ve eylemlerinden dolayı sorgulamayacağını ya da yargılamayacağını sanan kimse bu kanaatini sözle açığa vurursa İslâm Dini'nden çıkmış sayılır [99]

* Allah Teâlâ'yı cisim veya madde olarak düşünen; O'nu, yarattıklarından herhangi bir kimseye, herhangi bir nesneye, herhangi bir şeye benzeten; doğmuş veya doğurulmuş olduğuna, nesil bıraktığına, (yani çocuğu olduğuna), üzerinden zaman geçebileceğine, bir yer tarafından taşınabileceğine, başlangıcı veya sonu olabileceğine; hastalanmak, ölmek, unutmak, uyumak, yorulmak, herhangi bir şeyi bilmemek, herhangi bir olaydan haberdar olamamak, insanların içindeki gizli düşünceleri bilmemek, bir kimseye veya bir şeye gereksinim duymak, huzursuz olmak, bir şeyi var veya yok etmek zorunda bulunmak, bıkmak ve usanmak gibi tüm eksikliklerden herhangi biri durumunda kalabileceğine inanan ve bunu sözle ifade eden kimsenin, İslâm Dini ile hiçbir ilişkisi kalmaz.

* Allah Teâlâ'nın isim ve sıfatlarına, emir ve yasaklarına öğüt ve yasalarına saygısızlık eden, onları alay konusu yapan, Örneğin: «Şu sineğin var olmasında hiçbir fayda ve hikmet yoktur, Allah bunu niçin yaratmış?!» diyen, ya da öfkesinden, «Allah bile bana emretse bu işi yapmam.» şeklinde tepki gösteren kimse imânını o an için kaybeder.

* Bazı kimseler çok hissi oldukları için suçluluk duygusuyla derin moral çöküntüsüne uğrarlar. Bu duruma düşen bir insan bilinçli olarak -afedilemeyeceğine ilişkin- Allah'dan umudunu tamamen keserse kâfir olur. Keza aşırı umutla Allah tarafından hiçbir hesaba ve cezaya tabi tutulmayacağına inanan kimse de yine kâfir olur.

* Ayrıca Allah hakkında sarfedileceği takdirde kesinlikle küfre neden olacak çeşitli ifadelerden bazıları şöyledir:

Bu sözleri sarfedenler, Allah Teâlâ'ya karşı büyük saygısızlıkta bulunmuş olurlar. Bu nedenle de İslâm dininden çıkarlar. Bununla birlikte eğer bir mü'min kişinin yanında bu sözlerden birini sarf ederlerse, ayrıca ona karşı da büyük bir küstahlıkta bulunmuş olurlar. Onun için böyle bir terbiyesizlikte bulunan kimse derhal tevbe ederek önce Allah'dan af dilemeli, aynı zamanda inancına karşı saygısızlık yaptığı mü'min kişiden de özür dilemelidir.

b) Peygamberlerle ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçları:

Peygamberler: Allah Teâlâ'nın, ilâhî hikmetiyle, daha bebeklik günlerinden itibaren doğal bir iç ve dış temizlikle yetiştirip yönlendirdiği, ve seçerek elçilik göreviyle gönderdiği; övülmüş, dokunulmaz kişiliğe sahip, müstesna ve saygıdeğer şahsiyetlerdir.[100]

Bu yüce insanlara dil uzatmak, onları yakışıksız vasıflarla nitelemek, onları aşağılamak, yalanlamak, onlardan herhangi birinin peygamberlik sıfatını açıkça red ve inkâr etmek, onlardan olmayan birini peygamber olarak nitelemek İslâm Dini'nden çıkmak için yeterlidir.

* Bir kimse eğer kendisine ya da bir başkasına vahiy indiğini ileri sürecek olsa veya herhangi bir ifade kullanarak peygamber olduğu iddiasında bulunacak olsa kâfir olur.

Bilindiği gibi Peygamberimiz Muhammed Mustafa (sallellahu aleyhi ve sellem) Efendimiz Hazretlerinin tertemiz hanımları (Asr-ı saadetten kıyamet kopuncaya kadar) bütün mü'minlerin anneleridirler.[101] Binaenaleyh onlara dil uzâtan, onları iffetsizlikle suçlayan (ki bir kısım Şiîler maalesef bunu yapıyorlar), Keza Hz. Peygamber (sav)' den sonra sağ kalan hanımlarının, çağdaşları olan Müslümanlarla neden evlenmediklerini sorgulayan ve eleştiren kimse yine kâfir olur.

* Bir kimse eğer Hz. Peygamber (sav)'in, gerek devlet başkanı olarak, gerek ordusunun başında komutan olarak, gerekse yaşamının çeşitli alanlarında almış olduğu kararlardan, koyduğu yasalardan, yapmış olduğu istihbarattan, belirlediği stratejilerden ve onayladığı infazlardan birini eleştirecek olsa, yani isabetli karar almadığını ya da adaletsiz yargıda bulunduğunu ileri sürecek olsa kâfir olur. Ancak insan olarak O'nun, nadiren bazı şeyleri unutup, daha sonra düzelttiğini söylemek suç değildir.

*Herhangi bir ulu şahsiyeti Hz. Muhammed (sav)'den üstün bilmek veya O'nunla eş değerde tutmak. Örneğin Hz. Ali (ra)'yi ilâh kabul eden, ya da O'nu Hz. Muhammed (sav)'den üstün tutan bir kısım Râfızıyler vardır ki bunlar kâfirdir.[102]

Keza bazı tarikatlarda, özellikle Nakşibendîlere ait bir inanışa göre «evliyalar» peygamberlerden daha üstündürler. Nakşibendî şeyhleri arasında çok az kişi bu sırrı ağzından kaçırmıştır. Bunlardan biri de Hasan Lûtfi Şuşud'dur. Bu şahıs aynen diyor ki: «Velâyet, fenâya varmış kimsenin hâlidir. Nübuvvet mertebesinden uludur. Bazı enbiyâ hazerâtı velâyete de sâhib olmuşlardır. Lâkin her velîde nübuvvet-i tarifiyye veya tebliğiyye mevcûd olagelmiştir.»[103]

Kuşkusuz, bu yollu inancını açığa vuran hiçbir tarikatçı, mü'min ve müslüman olduğunu kanıtlayamaz.

* «Eğer Hz. Muhammed'den sonra bir peygamber gelecek olsaydı filan zât peygamber olurdu.»[104]

* «Peygamberler de bizim gibi yer içer ve tuvalete giderler, onların bizden ne farkı var!»

* «Eğer Adem suç işlemeseydi cennetten kovulmazdık, bütün bu belâlar O'nun yüzünden başımıza geldi.» vb.

c) Semâvî kitapların birinci derecedeki gerçekleriyle ilgili yanlış düşüncelerden kaynaklanan küfür suçlarına örnekler:

Allah Teâlâ'nın indirmiş olduğu vahiy, kutsal, dokunulmaz ve saygıdeğerdir. Binaenaleyh birer vahiy olan semâvî kitaplara, bu kitapların gerçek içeriklerinden herhangi bir şeye karşı saygısızlık etmek, onu çarpıtmak, yalanlamak ya da alay konusu yapmak İslâm Dini'nden çıkmak için yeterli bir neden oluşturur. Buna göre:

Bir şahıs veya bir otoritenin yetkilileri ve mensupları yürürlükte bulunan Kur'ân ahkâmından en az birini uygulamadan kaldırır veya uygulamasını engellemeye çalışırlarsa kâfir olurlar. (Ancak uygulamanın genel bir fitneye neden olacağı, Müslümanların ve İslâm Ümmetinin bundan, belini doğrultamayacak şekilde olağanüstü bir gelişme ihtimali karşısında sorumlu şahıs, örgüt ve kuruluşlar uygulamanın geciktirilmesi konusunda İslâm âlimlerine danışabilirler.)[105]

Kur'ân ahkâmı içinde yürürlükten kaldırılmış bir hüküm varsa bu hükmün yerine konmuş yasayı uygulayan, uygulamasını kolaylaştıran ve bu durumun farkına varıp rıza gösteren kimselerin İslâm Dini ile hiçbir ilişkileri kalmaz.[106]

Bunu farkedip «Mustaz'af» (yani ezilmiş) durumunda olanlar ise Kur'ân'ın uygulandığı bir ortama göçünceye kadar «kendi nefislerine zulmetmiş» olarak günahkâr sayılırlar.[107]

Kur'ân-ı Kerîm'e karşı işlenebilecek küfür suçlarından bazı örnekler:

*«Allah buyuruyor ki ...» diyerek Kur'ân'da bulunmayan sözleri Allah Teâlâ'ya mal etme cüretinde bulunmak.[108]

*Kur'ân'da eksiklik, ya da beşer sözü bulunduğunu, veya ona daha sonra başka şeyler eklendiğini ileri sürmek.

* Kur'ân'ın öngördüğü ceza ve miras âyetlerini adaletsiz ve acımasız bulmak ve bunu söz ve tavırla ifade etmek.

* Kur'ân-ı Kerîm'in nassıyla kesin şekilde yasaklanmasına rağmen (süt kardeşle evlenmeyi, domuz etinden yemeyi, faizle muamele etmeyi, alkollü içki kullanmayı, zina etmeyi ve benzer) yasakları yasallaştıran «mürted» ülkelerin kanunlarına vicdanen saygı beslemek ve bu yasaları Kur'ân-ı Kerîm'e tercih etmek.

* Kur'ân-ı Kerîm'den bir parça bile olsa onu çöpe atmak, çiğnemek, ya da herhangi bir şekilde ona saygısızlıkta bulunmak.

* Haram bir fiil işledikten sonra onun sağladığı yarardan, kazançtan ve sevinçten sebep Allah'a şükretmek; Ya da haram bir şey yedikten sonra Elhamdülillah (yanı Allah'a hamd olsun) demek.

* Kur'ân'a uymayı öğütleyen ve Kur'ân-ı Kerîm ahkâmına göre yaşamak üzere davette bulunan kimseye eziyet etmek, onu meczup ve mecnun gibi sıfatlarla niteyerek hakarette bulunmak ya da cezalandırmak

* Kur'ân'da fal açmak ve onu büyü, üfürük ve muska gibi çirkin işlerde araç olarak kullanmak.

* Zebur, Tevrat, İncil ve suhuflara hakaret etmek bu kitap ve suhufların Allah tarafından gönderildiğini inkâr etmek.

* Kur'ân-ı Kerîm'den önceki semâvî kitapların, şimdiki içeriklerinin değiştirilmediğine ve indirildikleri zamanki gibi tamamen vahiy olduklarına inanmak, ya da içlerinde vahiyden hiçbir eser bulunmadığını ileri sürmek.

* Kur'ân-ı Kerîm'in, zorba, sapık, kâfir, münafık ya da suçlu saydığı: Firavun, Haman, Karûn, Calût, Hz. Lût'un karısı, Hz. Nuh'un oğlu, Ebuleheb, Âd ve Semûd Kavmi ile Medine Halkından münafıklar gibi kimselerin suçsuz, masum ve doğru yolda olduklarını kabul etmek, onları övmek, onlara taraf olmak ve beraatları için duada bulunmak.

* Kur'ân-ı Kerîm'de kesinlik ifade eden emirlerden, nehiylerden ve hükümlerden birini (dolaylı da olsa) yalanlayıcı bir ifade kullanmak: «Alah kâfirleri cezalandırmayacak»; ya da, «Allah kâfirleri bağışlayacak» demek gibi... Halbuki Allah Teâlâ, örneğin Beyyine Sûresi'nin, altıncı Âyet-i kerîmesi'nde meâlen «Kitap ehlinden olan kâfirler ve müşrikler sürekli olarak cehennem ateşindedirler; Onlar halkın en kötüleridir.» buyurmuştur. Binaenaleyh bu âyetteki ilâhî vaadi yalanlayıcı nitelikte sarfedilen bir söz küfre neden olabilir.

Gerek Kur'ân-ı Kerîm, gerekse ondan önceki semâvî kitaplar, ibadet ve insan yaşamını ilgilendiren konulardan başka birçok bilgiler daha sunmuşlardır. Elbette bunlar da Allah Teâlâ'nın verdiği bilgiler olmak bakımından son derece önemli ve inanılması gereken gerçeklerdir.

Bunların bazıları, aynı zamanda çeşitli bilimler için birer ipuçlarıdır. Nitekim bu konulu âyetler, son zamanlarda özellikle yabancı bilim adamlarının dikkatini çekmiştir.

Bu âyetlerin ortaya koyduğu gerçekler özellikle ibadet ve rûhânî yaşamla yakından ilgili olmadığı için skolastik düşünce sahipleri tarafından pek önemsenmemiş, hatta bu gerçekleri inkâr etmek, İslâm Dini'nden çıkmak için yeterli bir neden oluşturmasına rağmen bu nokta üzerinde hiç durulmamıştır. Ne ilginçtir ki günümüzün «modern düşünceli ve aydın din adamları» (!) olarak bilinen ilâhiyatçılar da kendi alanlarını ilgilendirdiği kadarıyla bu noktaya pek önem vermemişlerdir.

Örneğin, Ra'd Suresi'nin dördüncü âyetinde Allah Teâlâ (meâlen): Yeryüzünde bitişik toprak parçaları, (ya da kıtalar) üzüm bağları, ekinler, ve hurmalıklar bulunduğunu hepsinin de aynı su ile sulandığını, ancak yiyimde bazılarını diğer bazılarına üstün kıldığını ifade buyurmaktadır. Aslında bu âyetin olağanüstü önem taşıyan hayat ve tabiat sırlarıyla yüklü olduğuna büyük ihtimal vermek gerekir. Bununla birlikte hiç kültür almamış sıradan bir insanın anlayış düzeyine indirgenerek bu bilgiler global bir anlatım yöntemiyle verilmiştir. Burada geneldeki ihtimallerin tam tersine, eğitimsiz insanlardan çok okumuş ve kültürlü insanın bu âyet karşısında gereken ciddîyeti göstermemesi akla gelmektedir. Çünkü ukalalık ve küstahlık daha çok yarı okumuşun, ya da başka bir deyimle okumuş cahilin kapıldığı psikozlardandır. Dolayısıyla yukarıdaki ve benzeri âyetler sözkonusu olduğu zaman ciddîyetini koruyamayan «Bu da bir şey mi (!)», «Bunu bilmeyecek ne var ?» gibi sözler sarfederek kendilerini bir şey sananlar kâfirden başka hiçbir şey olamazlar.

e) Meleklerle ilgili Yanlış Düşüncelerden kaynaklanan Küfür Suçları:

Onların tümünü, ya da Kur'ân-ı Kerîm'de adları geçenlerden en az birini yok sayan, imânını kaybeder.

Meleklere sövmek, onları aşağılamak ve alay konusu yapmak, eski cahiliyet döneminde olduğu gibi melekleri «Allah'ın kızları»[111] olarak nitelemek yine imânın zevaline sebep olur.

Can almakla görevli bulunan Azrâil Aleyhisselâm'a, (bu ilgiyle) düşmanlık beslemek ve hakkında yakışmayan sözler söylemek yine küfürdür.

Toplumumuzda bazı filozoflar, cin, melek ve şeytanla ilgili birtakım yeni görüş ve izah tarzları getirmiş bulunmaktadırlar. Örneğin cinlere «Mikrodalga bedenle var olan bir tür "HALOGRAMİK" varlıklardır.» denilmekte, «...insan ve cin ve hayvan denilen tüm varlıkların orijini» nin melek olduğu ileri sürülmektedir.[112] Bu ifadeler İslâm Literatür diline yabancıdır. Ancak melekleri inkâr veya aşağılamak değil bilakis onların var olduğunu bir çeşit kanıtlamak anlamına gelmektedir. «Mikrodalga boyut» niteliğine gelince eğer bu söylem, meleklerin gerçek niteliğini yansıtmıyor veya yansıtmaya yetmiyorsa bunun sorumluluğu bu ifadeyi kullanana aittir. Bu çeşit izah tarzlarının daha çok bilimselcilik gayretleriyle yapıldığı izlenimi göze çarpmaktadır. Nitekim meleklerin metafizik varlıklar olduğuna ve temel yapıları hakkında Kur'ân-ı Kerîm'de hiçbir bilgi bulunmadığına bakılacak olursa onları bu tür vasıflarla tanıtmak afaki olacaktır. Esasen meleklerin varlığı bir Kur'ân gerçeği olduğuna göre onları kanıtlamaya çalışırken Kur'ân ölçüleri içinde kalmak en güvenli yoldur.

f) Ahiret Hayatı ile ilgili Yanlış Düşüncelerden kaynaklanan Küfür Suçları:

Kıyamet, hesap, cennet ve cehennem ile Kevser, birer Kur'ân gerçeğidirler. İnsanların öldükten sonra yeniden dirilecekleri, Kur'ân'ın haberiyle kesin bir hakikattır. Binaenaleyh bu gerçekleri red ve inkâr eden, ya da bu gerçekler hakkında en ufak bir kuşku duyan kimse kendini küfrün çukuru içinde bulur.

İnsanların, bedenleri ve ruhlarıyla değil de yalnız ruhlarıyla âhireti yaşayacaklarına inananlar da kâfirdirler.

Mü'minlerin cennette -niceliksiz olarak- Allah Teâlâ'yı gözleriyle görmeleri de yine bir Kur'ân gerçeği olduğu için bunu inkâr eden kâfir olur.

İnsan hak ile batılın, doğru ile yanlışın, devamlı çatıştığı bir ortamda yaşar. Bir yanda güzellikler, bir yanda çirkinlikler var. Her ikisi de kendine göre bir çekiciliğe sahiptir. Bal arısı çiçeklere konar, tenya ve trişin ise bağırsakta dışkı içinde yaşarlar. Hepsi de halinden memnun. Eşya ve olaylar da çok ilginçtir. Ateş yakar, rüzgar eser, bıçak keser, yer çeker...Ancak bunların hepsi de birer kanuna tabidirler. Kâinatın disiplinini sağlayan bu yasaların koyucusu ve uygulayıcısı ise Allah Teâlâ'dır. Sebebi de sonucu da bütün ayrıntılarıyla ezelde bilen O'dur. Şu halde akıllı insan, ulaşabildiği bilgilerin en üst limitlerine kadar önce kitap ve sünnetin, sonra da ilim ve tecrübenin kanıtladığı bütün gerçeklere inanmak zorundadır. Çünkü aklın görevi budur.

Binaenaleyh kişi Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe ve kadere inandığı gibi yer çekimine, iki kere ikinin dört ettiğine, demirin odundan daha yoğun olduğuna, saf suyun 100 derecelik ısıda kaynadığına, ışık ve sesin belli ortamda, belli hızlarla yayıldıklarına da yine kesinlikle (ancak icmalî imân sınırlarında) inanmak zorundadır. Bunun temel sebebine gelince yaradılış ve oluşun bütün açıklamaları, fiziğin, kimyanın, matematiğin, astronominin, mantığın, tıb ve sibernetiğin hatta spor ve müziğin dayandıkları bütün kanunlar «âdetullahtullâh»ın birer parçasıdır. Çünkü her şeyi Allah Teâlâ yaratmıştır. Dolayısıyla eşya ve olayların işleyiş disiplinini sağlayan yasaları da Allah (cc), koymuştur.

Öyle ise bir gerçeği ifade etmeye yarayan «Dağ fare doğurdu» gibi mecazî anlatımlar hariç, fare dağdan daha büyüktür diyecek kadar ciddîyetini yitiren; helâlı haram, haramı da helâl sayan; her canlının sudan yaratıldığına inanmayan; sihirle uğraşan, fala inanan, kâfiri gerçek anlamda dost edinen, ilme söven, ilacın iyileştirici etkisini Allah'ın irâde ve kudretine bağlamayan, faniyi tanrılaştıran, «Kahrolsun şerîat !» diye slogan atan; Pozitivizmi, Laikliği, Darwinizmi ve Sosyalizmi İslâm'dan üstün tutan; bir Müslüman gibi yaşarken, aynı zamanda Millî Türk Dini'nin ayinlerine de katılan, süt kardeşle evliliği meşru gören insan -kim olursa olsun - Kur'ân'ın bütünlüğünü reddetmiş olur. Böyle biri ise hem mantıksız, hem ahlâksız hem de imânsızdır ! Çünkü imânsızlık gerçek anlamıyla ahlâksızlık ve mantıksızlık demektir; Allah'ın yasalarına kafa tutmak demektir.

Yalnızca «küfür» sözcüğü Kur'ân-ı Kerîm'in yirmibeş yerinde geçmektedir. Güçlükle sayılabilecek kadar da bu masdarın türevleri çeşitli anlatımlar içerisinde Kur'ân'ın başından sonuna kadar serpilmiş bulunmaktadır. Dolayısıyla Kur'ân-ı Kerîm, «küfür» ve «kâfir» ler hakkında çok yönlü bilgiler ortaya koymuş, küfrün ne kadar ağır bir suç olduğunu, kâfirlerin ne büyük bir saplantı içinde bulunduklarını, ne mantıksızlıklar içinde bocaladıklarını, bozuk psikolojik durumlarını ve ne korkunç cezalara çarptırılacaklarını haber vermiştir.

«Allah (size gerçekleri anlatmak için) bir sineği, hatta ondan öte (önemsiz) olanı bile örnek göstermekten utanç duymaz. İmân edenler bunun hak olduğunu bilirler; kâfirlere gelince (alay ederek): "Allah bununla ne demek istiyor (!) " Derler.»[114]

«Gerçek şu ki, (Allah'ı, peygamber'i, Kur'ân'ı) inkâr edip kâfir olarak ölenlerin üzerinde Allah'ın, meleklerin ve tüm insanların laneti vardır.»[115]

«Kâfirler güdülen hayvanlara benzerler. Çobanın çağırıp bağırmalarından başka bir şey anlamazlar. Sağır, dilsiz ve kördürler.»[116]

«(...) Allah'ın âyetlerini inkâr edenler var ya, onlar için şedid bir işkence vardır.(...)»[117]

«Kâfirler var ya, onlara ne servetleri, ne de çocukları asla yaramayacaktır.»[118]

«Kâfirler var ya onlar, verdiğimiz fırsatların, kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar, bilakis bu fırsatları daha da suçları artsın diye veriyoruz. Hem sonra onları aşağılık yapacak işkenceler de vardır.»[119]

«Kâfirler (cehennemde işkence görünce), "Keşke Müslüman olsaydık" dileğinde bulunacaklardır.»[120]

Küfür, Allah Teâlâ'yı neden en çok gücendiren bir suçtur? Bunu, elbetteki küfrün inkârcı bir suç olmasında aramak gerekir. Çünkü başka bir deyimle küfür, en büyük nankörlük demektir. Allah'ı inkâr etme cüretini gösteren insan (ki bunlar son derece azdır,) bir anlamda yaratılmış olma nimetini inkâr edendir. Çünkü yaratılmış olmak (hele insan olarak yaratılmış olmak), Allah Teâlâ'nın hem en yüce eseri, hem de doğrudan muhatabı olmak bakımından son derece büyük bir şeref ve nimettir. Bununla birlikte Allah'a inanmak ve O'nun elçilerine, O'nun mesajlarına imân etmek de ayrıca ölçüye sığmayan başka bir nimettir. Bu ikinci nimeti inkâr etme mutsuzluğuna düşen insan diğer bütün nimetleri de otomatik olarak inkâr etmiş sayılır ki küfrün en büyük suç olmasını burada aramak lazımdır. Dolayısıyla kâfir insan, başka bir kimsenin de iyiliğine karşılık gerçek anlamda memnun olmak ve teşekkür etmek gibi bir ruh asaletine ve içten gelen bir kadirşinaslık duygusuna asla sahip değildir. Nitekim kâfir insanın, işte bu doyumsuzluğundan, bu bozuk psikolojisinden sebeptir ki gerek dünya genelinde, gerekse lokal çapta meydana gelen savaşların, isyanların, sosyal patlamaların ve her türlü fitne ve anarşinin arka planında daima, Allah'a gerçek anlamda inanmayanların parmağı vardır. Bunların tehlikeleri fanatik dindarların tehlikesinden kat kat fazladır. Çünkü insan ve tabiat sevgisinin, barışseverliğin, hakperestliğin ve adalet duygusunun temel kaynağı (kâinât ve varlığın en büyük gerçeği olan) Allah Teâlâ'ya inanmaktır. Bu inanca temelde sahip olmayanlar ya da kaderin bir cilvesi olarak bu konuda yeterli eğitim alamamış insanlar, ne kadar okumuş olurlarsa olsunlar, ne kadar uygar bir görünüm içinde bulunurlarsa bulunsunlar ruh derinliklerinde ve bilinçlerinin altında inanan insanlara karşı korkunç bir kin ve düşmanlık duygusu yatar.

Onun içindir ki bir Müslümanın, (öz oğlu bile olsa) kâfire güveni yoktur ve olmamalıdır da. Nitekim halk arasında «Domuzdan post, kâfirden dost olmaz.» ifadesi bu gerçeği anlatmaktadır.

İnsan, temelde iki şeyden sebep küfre sapabilir. Bunlardan biri bilgisizlik, diğeri ise inattır. Onun için akâid âlimleri küfrü, temel nedenleri bakımından şu iki başlık altında ele almışlardır:

Kur'ân gerçekleri hakkında yeterli bilğilere sahip olamadıkları için bu gerçeklerden en az birini red ve inkâr eden veya onu çarpıtmak, aşağılamak ve alay konusu yapmak gibi bir söz ve harekette bulunan kimsenin, içine düştüğü küfür örneğidir. Bir Kur'ân gerçeğini bilgisizlik nedeniyle yok saymak, Kur'ân'da olmayan veya Kur'ân'ın dolaylı biçimde de olsa herhangi bir ilgiyle doğrulamadığı bir şeyi ona mal etmek, genellikle basit düşünceli insanların işlediği «cehlî küfür» türünden suçlardır. Ancak ne gariptir ki bu suçu işleyenler arasında devlet adamları, üst düzey bürokratlar, sanatçılar ve işadamları gibi çoğu okumuş ve sözde kültürlü insanlar da vardır. Doğrusuna bakılacak olursa bunlar «Pagan» dır. Bu da demektir ki çağımızın sakat eğitimi okumuş insanlara evrensel düşünebilme yeteneğini kazandıramamaktadır.

Eski akâid âlimlerinden bazıları, Allah'ın varlığını, birliğini ve sıfatlarını, (son derece cahil oldukları için) bilmeyen ve aynı zamanda bu gerçekleri araştırıp öğrenemeyen insanların işledikleri küfür suçunu ancak «cehlî küfür» olarak belirlemişlerdir. Bundan anlaşılmaktadır ki bazı insanlar bu derece ilkel ve cahil kalmış olabilirler. Fakat İnsan aklını çalıştırarak ilgilerle, bağıntılarla her zaman sayısız gerçekleri keşfedebilme kudretine sahiptir. Zâten Allah Teâlâ gerçekleri algılayabilecek çeşitli duyular ve duygularla insanı donatmıştır.

Bazı kimselerin son derece rahatlıkla: «Allah buyuruyor ki...» diye başlayıp anlattıkları şeyleri sık sık duyarız. Bu insanların -sözde - Allah'a mal ettikleri ifadeler eğer rastgele ise ve Kur'ân-ı Kerîm'den tam anlamıyla nakledilmiyorsa bu kimseler, yaptıklarının ciddîyetini farkedecek durumda olmasalar bile küfre girerler. Çünkü Allah Teâlâ, onları kıyamet gününde muhatap bile kabul etmeyeceğini, onlara merhamet nazarıyla bakmayacağını ve onlara acı işkenceler çektireceğini açıkça ifade buyurmuştur.[121]

Kur'ân gerçekleri hakkında yeterli bilgilere sahip oldukları ya da kalben ikna oldukları halde ünlerini, mevkilerini ve çıkarlarını kaybetmek gibi kaygılarla bu gerçekleri kabullenmek istemeyen veya kabullenmiyor gibi gözükenlerin işledikleri küfür suçu «küfr-i inâdi» türündendir. Doğu Roma İmparatoru Herakleios I. in küfrü bu çeşittir.[122]

Ayrıca «Hükmî Küfür» olarak bilinen bir küfür çeşidi daha vardır. Bu durumda olanların küfrü pek net ve açık şekilde sezinlenemez. Bu insanların kâfir oldukları sadece bazı tavır ve tutumlarından anlaşılabilir. Bu da genellikle bilgisizlikten ve bilinçsizlikten kaynaklanmaktadır. Örneğin bazı cahil mü'minler (çeşitli sloganların cazibesine kapılarak, vaadlere aldanarak veya bazı ortak yanlara değer vererek) kâfirlere, ideolojilerinde destekçi olmakta, onların kanaat ve düşüncelerini paylaşma gafletine düşmektedirler. Bunların da zaman zaman hükmen küfre girme ihtimalleri vardır.

«Şirk», küfrün bir türüdür. Ortak koşmak demektir. Nifak ve zendeka gibi diğer küfür biçimlerinden daha basit ve bayağıdır. Çünkü şirkin herhangi bir mantığı ve açıklaması yoktur. Çok rastgeledir ve âdetâ bir bocalama ya da hastalık gibidir. Onun için kişiden kişiye, toplumdan topluma, çeşitli komplikasyonlar şeklinde kendini gösterir. Bu nedenle tarihin her döneminde şirk, farklı yorum ve yaklaşımlarla insanlara bulaşır ve değişik içerikler kazanır. Çağımızda da sırf inat ve küstahlıktan kaynaklanan oldukça bayağı şirk çeşitleri türemiştir. İslâm'ı bir «Arap dini» olarak damgalayan ve devlet gücünü kullanarak icat ettikleri yapay dini topluma dayatanların içinde bulundukları şirk gibi.

Bu saplantının tedavisi de kolay değildir, hatta zaman zaman imkânsızlaşır. Bu nedenle peygamberler müşrikleri tevhide davet ederken çok büyük zorluklar çekmişlerdir. Aynı zamanda müşriklerin sık sık hakaret ve saldırılarına uğramışlardır. Nitekim 1994 yılında, müşrikleri imâna davet ettiği için Mahmut Kaçar adındaki bir mü'min de linç edilmek istendi ve ileri gelen bir lâikçi onu «meczup» diye niteledi.Kur'ân-ı Kerîm bu konuda geniş bilgiler vermektedir. Bu cümleden olarak, Kalem Surisi'nin 68'inci ayetinde, müşriklerin Hz. Peygamber'e nasıl derin bir düşmanlık besledikleri, kendisine aynen şöyle anlatılmaktadır: «Kafirler, Kur'ân (ayetlerini) işittiklerinde neredeyse seni gözleri ile devireceklerdi. Bir de durmuşlar "o bir deli" diyorlar.»

Bunun içindir ki Allah Teâlâ,: «Müşrikler, ancak ve ancak bir pislikten ibarettirler.»[123] buyuruyor. Bu âyetten de anlaşıldığı üzere şirk içinde olan insanı, Kur'ân-ı Kerîm «Müşrik» diye nitelemiş ve onu aşağılamıştır. Müşrik kişi ise, (bir put, bir türbe veya bir heykel karşısında, namaz kılar gibi dikilerek) bilinçli ya da bilinçsizce Allah'a ortak koşma sefaletine düşen insan kılığındaki yaratıktır.

Şirk, en büyük gerçeği, seviyeli duyumsama ölçüleri içinde algılayamamaktır. Yani çok basit bir idraksizliktir. En büyük gerçek ise hiç kuşkusuz Allah Teâlâ'dır. O'nu, yüce sıfatlarıyla tanımaya ve O'na inanma mutluluğuna ermeye «Tevhid» denir. «Şirk» ise tevhidin tam karşıtıdır.

Tevhid, kısaca Allah Teâlâ'yı bir, tek, yegâne, eşsiz, benzersiz, eksiksiz, başlangıçsız, sonsuz, her şeyi yaratan (yani yoktan var eden ve mevcut her şeyi tamamen yok edebilen), her şeye egemen olan en üstün güç olarak bilmek ve böylece inanmaktır. Şirk ise, özellikle Allah Teâlâ'nın birliği ve mutlak egemenliği inancından herhangi bir yorumla sapmaktır. Onun için şirkin, gizli hastalıklar gibi kolay teşhis edilemeyen sinsi ve habis türleri vardır.

Daha önce de belirtildiği üzere insan denen yaratık, tüm canlılardan farklı olarak inanma duygusuyla doğar ve büyüdükçe ondaki bu duygu da gelişir. Bunun açıklaması kısaca şudur: İnsan kendisini yaratan gücün daima arayışı içindedir. Bu, insanda bir melekedir, bir içgüdüdür, doğal bir karakterdir ve tıpkı akıl ve zekâ gibi insanın tabiatında vardır. Dolayısıyla kişi yaratıcısını her an aramak ve onu bulmak için âdetâ ruhunun derinliklerinden gelen itici dalgalarla hareket eder.[124]

Allah Teâlâ, insanın, sınırlı akıl ve zekâsı tarafından kuşatılamayacak yücelikte olduğu için insanı, namaz, oruç, hac, zikir ve dua gibi çeşitli ibadetlerle göreve çağırarak onun bu arayışındaki isteklerini en uygun biçimde karşılamıştır. Dolayısıyla bu anlamda tevhid mutluluğuna bir türlü erememiş olan müşrik insan, Allah Teâlâ'yı sınırlı aklıyla ve zekâsıyla bulmaya çabalayan -yolunu şaşırmış - kimsedir. İşte şirkin esasen içyüzünü burada yoklamak gerekir. Çünkü şirk, aslında bir arayıştır. Ancak yanlış bir arayıştır. Hatta sapık bir arayıştır. Müşrik insan, çok değerli bir şeyini yitirmiş ve bu yüzden sapıtmış birine benzer. Böyle bir insanın yaşadığı telaş ve paniği bir an düşünün. Bu insana öğütte bulunmak, ona yol göstermek, ona yardımcı olmak son derece zordur. Hatta bazen çok tehlikelidir. Çünkü adam kendini kaybetmiştir. Mantığını bir kenara itmiştir. Tamamen duygularıyla hareket etmektedir. Dolayısıyla ona öğüt ve yardımda bulunursanız sizi hiç dinlemeyebilir; Hatta ısrar ederseniz size kötülük bile edebilir. Özellikle Ona, gözleriyle göremeyeceği elleriyle tutamayacağı akıl ve zekâsıyla kuşatamayacağı bir yaratıcıdan söz ederseniz aklınıza bile gülebilir.

İşte Kur'ân-ı Kerîm'de geçen ünlü Nemrut olayı ve Hz. İbrahim'in O'na yaptığı öğütlerden sonra uğradığı korkunç saldırı bu gerçeği kanıtlamaktadır.[125] Şirkin içyüzünü ortaya sermesi bakımından bu olay son derece önemlidir. Müşrik insanın inadı, mantıksızlığı ve anlaşılmaz halet-i ruhiyesi bu örnekte bütün çıplaklığıyla meydana çıkmaktadır.

Şirk, uçsuz bucaksız bir karanlık dehliz gibidir. Müşrik insan, bu karanlığın içinde, "Seni kurtaracağız !" diye uzaktan haykıran şeytanların peşine takılmış, umudunu onlara bağlamış bir kişiye benzetilebilir. O, peşlerinden gittikçe şeytanlar onu daha korkunç karanlıkların içine çekmek için çeşitli aldatıcı vaatlerde bulunurlar. Şirk illetini, şifası pek mümkün olmayan bir paranoya olarak da nitelemek mümkündür. Öyleki bu hastalığın da aynen paranoya gibi çeşitli semptomları vardır. Çünkü bazen bakarsınız ki müşrik adam gâyet aklıbaşında üstü başı düzgün biri gibi görünür. Onu mantıklı ve dengeli bir insan zannedersiniz. Ancak ona musallat olan şirk illeti, bir an gelir onu bir heykelin, bir türbenin karşısına kadar sürükleyip götürebilir. Biraz önce akıllı, mantıklı, üstü başı düzgün, hatta cafcaflı üniformalar içinde gördüğünüz bu zavallının oracıkta ne hale düştüğünü, içinde belki bir avuç gübreden başka şey bulunmayan mezar, türbe, anıt ya da herhangi bir ad verdiği fani yığınlar karşısında nasıl dikilip huşu içinde sünepeleştiğini ibretle seyredersiniz.

İşte insanı, şirkten başka hiçbir hastalık, hiçbir ihtiyaç bu hale düşüremez. Öğrenim derecesi, kültür düzeyi ve sosyal mevkii ne olursa olsun bir insanı bu kadar pespayeleştirebilen bu mendebur illetin ne tehlikeli bir şey olduğunu ise akıl ve imânla şereflenmiş olan herkes tahmin edebilir.

Tarihin her döneminde Allah Teâlâ'yı yanlış anlamak, O'nu, yüce nitelikleri dışında vasıflandırmaya çalışmak ve özellikle kâinâttaki olaylar üzerinde O'ndan başka güçlerin de rol oynadıklarına inanmak gibi sapık eğilimler, insanlarda sık sık görülmüştür.

İşte tarihin en eski çağlarından beri özellikle iki peygamber arasında geçen ve «Fetret Dönemi» denen kopukluklar sırasında gerçek dinlerin, insanın ham içgüdüsü ile deformasyona uğramaları sonucu şirk dinleri doğmuştur. Çünkü insan yaratıcısını o kadar sık, o kadar sürekli, o kadar hararetle aramaktadır ki bu arayış, Allah'ın mesajları doğrultusunda hemen yönlendirilmediği ve hemen terbiye edilmediği takdirde derhal doğal çizgisinden sapar ve çığırdar çıkar. O bakımdan tarihi gerçekler ve Kur'ân-ı Kerîm'deki aydınlatıcı bilgiler açıkça gösteriyor ki bir peygamberin, görevini yapıp eceli gelince rabbinin huzuruna intikal etmesinden hemen sonra o peygamberin ümmeti, kendilerine gelmiş olan ilâhî mesajdaki gerçekleri değiştirmeye koyulurlar.

Bu olay yalnızca Hz. Muhammed (sav) den önceki ümmetlerle sınırlı değildir. Bilakis İslâm Ümmeti içinde de şirk inanışları -ne yazık ki - zaman zaman yayılma eğilimi göstermiş, bu yüzden vaktiyle Kur'ân-ı Kerîm üzerinde yapılan yorumlarla İsmailîlik, Dürzîlik, Nusayrilik, Bahailik, Kadyanîlik, ve çeşitli tarikatlar gibi batıni şirk akımları İslâm'dan koparak birer bağımsız din kimliğine bürünmüşlerdir. Durum bununla da sınırlı kalmamış, nihâyet Auguste Comte'un sapkın felsefesinden ilham alınarak fanilerin ilâhlaştırılmasıyla çağımızda Türkiye'de kökten putçu bir din daha kurulmuştur.

Yukarıda işaret edildiği gibi tevhid inancının zaman içinde yozlaşması sonucu birtakım sapkın inanış biçimlerinin ortaya çıktığı ve şirk dinlerinin bu suretle oluştuğu, kesin bir gerçektir.

Örneğin günümüzün modern dini olan kökten putçuluğun en önemli ayini «ti» sesiyle başlatılan ayakta saygı duruşudur. Bu ibadet esnasında hiç kimse kımıldamamakta, bilakis son derece huşu içerisinde ve hareketsiz olarak belli bir yöne doğru durmaktadır. Görüldüğü üzere tevhid dininden kalma motifler burada da çok canlı bir şekilde göze çarpmaktadır. Bu motiflerin açık şekilleri şunlardır:

Bu ibadette tevhid dininden kalma kapalı motifler ise: Coşkulu bir imânla ilâha bağlılık ve huşu; Tanrılaştırma ve ebedîleştirme duygularıdır. Bütün bunlar aynen Yahudilikte ve Hıristiyanlıkta da vardır, hatta diğer tüm dinlerin ortak niteliğidir. Dolayısıyla mensupları tarafından bu dinin: «Sadece devletin resmi bir geleneği olduğu, ya da salt bir saygı töreninden başka bir şey olmadığı» yolunda, yapılan açıklamalar tamamen spekülasyondur. Nitekim Mısır'lı bazı kökten putçuların da son yıllardaki tutumları bu çelişkiyi doğrulamıştır.

Gerçek anlamda ve tablolaşmış biçimiyle yaşanan tevhid ise yalnızca İslâm'dır. Yukarıdaki gerçeklerin saptanmasında yine en büyük kanıt İslâm'dır.

Yozlaştırılmış tevhidin unsurları yukarıdaki örnekte olduğu gibi diğer tüm şirk dinlerinde de vardır. Dolayısıyla batılı araştırmacılar ve birtakım tarih yazarları tarafından savunulduğu üzere dinlerin, başlangıçta ilk defa ataların ruhlarına tapınmak şeklinde ortaya çıktığı ve gittikçe gelişerek günümüzdeki «monoteist» biçimi aldığı yolundaki tez tamamen asılsızdır.[126] Çünkü bu tez, din kavramının, insan düşüncesinden peydahlandığı temeline dayanmaktadır. Oysa fıtrî olarak din duygusunu taşımayan hemen hiçbir insan yoktur. Bu gerçeğe bakılacak olursa dinin, bir düşünce ürünü değil, bilakis insan doğasında zâten var olan bir eğilim, bir içgüdü, bir vicdânî refleks olduğu gâyet açıktır.

Çünkü insan, dünyaya gözünü açtığı zaman annesinin memesini aramak gibi bir iç güdüyle dudaklarını nasıl ki hareket ettirmeye çalışırsa aynen böyle bir içgüdüyle yaratıcısını çeşitli kurgularla zihninde canlandırmaya çalışır. Bu konudaki zihinsel faaliyetler bilinç altında cereyan ettiği için insanın bu içgüdüsü başlangıçta hamdır. Dolayısıyla bu içgüdünün eğitilmesi ve yönlendirilerek bilinç üzerine çıkarılması gerekir. Aksi halde kişi bu ham içgüdü ile metafizik gerçekleri fizik boyutlarda canlandırmak durumuna düşecektir. Yani şirk koşacaktır ki bu olay, çağlar boyu hep yinelenip durmuştur. İşte beşeriyet tarihinin her döneminde peygamberler, vahyin ışığında insanın bu ham içgüdüsünü terbiye etmeye çalışmış, onu bir önceki çağın cahilî etkilerinden kurtarma hizmetini vermişlerdir.

İnsan, doyuma ulaşabilmek ya da duyularıyla kavrayarak ikna olmak için çok kere zihinsel objeleri birer materyal biçiminde görmek ister. Dinin maddeötesi gerçekleri, insan muhayyilesini zorladığı için basit düşünen insan, bunları elbetteki aklın sınırları içinde kavramaya ve kavradığı gibi de ortaya koymaya çalışır. Bu tipler, toplumların daima çoğunluğunu oluştururlar. Öyle ise basit düşünce daha yaygındır. Onun içindir ki imajinasyonla sınırlı kalan sapkınlıklarda İslâm, insanı mazur görmüştür.[127] Hayat ve kâinât olaylarının karmaşık yönlerini inceleyenler ise daha çok ilimle haşır neşir olan eğtimli insanlardır. Hiç kuşkusuz ilim erbabının düşünce ve yargıları seviyeli ve tutarlıdır. Ne varki seviyeli ve tutarlı düşünceler genellikle ilim meclislerinin ve eğitim kurumlarının duvarları arasında ya da kitapların sayfalarında paketlenmiş olarak kalır. Bu tesbitten ise şu sonucu çıkarmak mümkündür:

Şirk, genellikle cahil veya doyumsuz insanların, tevhid gerçekleri üzerinde yaptıkları basit yorumlarla ortaya çıkan çeşitli çarpık ve sapkın inanışlardır. Ancak dünyada şirkin, okumamış kesimden çok okumuş insanlar arasında daha fazla yayıldığı gerçeğine bakarak bu açıklamada çelişki görenlere hemen şunu hatırlatmak gerekir:

Esasen eğitim sistemleri vahyin feyiz kaynaklarından yoksundur. Kuşaklar, dünyada belli güçler tarafından materyalist felsefelere dayalı sömürü kültürü ile şartlandırıldıkları için bu nurlu kaynağa kolaylıkla ulaşamamaktadırlar. Bunun sonucu olarak da nesiller fanatik, kompleksli ve şekilci olarak yetişmektedir. Bu bakımdan okumuş, ancak hidâyet bulamamış insanları aydın olarak nitelemek yerine onlara okuma yazma bilenler demek daha doğru olur.

Şu varki mantıksızlığın yanında kötü niyetlerin sonucu olarak yaygınlaşan şirk inanışları da yok değildir. Örneğin Hıristiyanlığın, Hz. İsa'dan hemen sonra çığırdan çıkması yahudilerin planları sonucudur. Çünkü yahudiler, kendi içlerinden çıkan bir insanın -peygamber dahi olsa - eski inanışlarını yürürlükten kaldırmasını birtürlü içlerine sindiremiyorlardı. Özellikle halk arasında büyük saygınlığa sahip dinadamları, Hz. İsa'nın, ortaya çıkmasına çok şiddetli tepki gösterdiler. Çünkü meşru olmayan çıkarları tehlikeye düşüyordu. Sıfırlanıp herkesle aynı hizaya gelmek gibi bir durumda kalıyorlardı. İşte buna bir türlü razı olamadılar. Onun için yalnız Hz. İsa'ya her türlü kötülüğü planlamakla yetinmediler, bilakis O'nun Allah'dan getirdiği vahyi değiştirmeyi bile göze aldılar. Nitekim en kısa zamanda, domuz etini meşrulaştırmaktan tutun, Allah Teâlâ'yı üç ilâh olarak tanıtmaya varıncaya kadar gerek şerîat, gerekse tevhid bazında Hıristiyanlığın bütün temel değerlerini çarpıttılar ve bu dini tam anlamıyla tipik bir şirk kurumuna dönüştürdüler.

Tevhid inancının çarpıtılmasıyla ortaya çıkan şirk türleri insanın daima duygusal yönünü meşgul eder. Onun için şirk, dikkat edilirse tevhidin kaynağı olan vahye alternatif bir gizemli kaynağa hep dayandırılmıştır. Bu da destanlarda canlandırılan efsanelerdir. Tevhid mesajlarını insanlara ileten mucizelerle destekli peygamberler yerine, efsanelerde de Herkül, Zeus, lât, uzza, kutub, ulu önder ve Gavs gibi mitolojik kişilikler, herolar ve idollar vardır. Tevhidde Allah Teâlâ'nın, elle tutulmaktan gözle görülmekten münezzeh Zât-ı İlâhîyesi'ne karşılık şirk inancında da gizemli ruhlar vardır. Ancak ruhların da görülemeyen ve kavranamayan yönleri basit düşünceli insanları ikna edemediği için, şirk inancının teorisyenleri onları da doyuma ulaştırmada gecikmemiş, zamanla politeizm, efsanecilikten şekilciliğe doğru bir gelişme seyri göstermiştir ki mücessem putların ortaya çıkışı işte bu sebepledir.

Animizm, gizemciliği ön plana alan bir şirk anlayışıdır; ataların ruhlarına tapma esasına dayanan politeist bir inanış biçimidir ve kritik yapabilecek muhayyileye hitap eder. Bu nedenle filozoflar tarafından ileri sürülenin tam tersine, ilkel değil, bilakis gelişmiş bir şirk türüdür. Çünkü animist insan doğrudan veya dolaylı olarak ruha tapar ve ruhun bir sır olduğunu bilir.

Ruhun bu ayrıcalığına, vicdanında yer verebilecek kadar ince düşünebilen insan, karmaşık objelere ve madde ötesi âlemlere karşı ilgi duyan insan demektir. Böyle bir düşünce ise gelişmiş bir yargıyı kanıtlamaktadır. Dolayısıyla din denen olayın, insanlık tarihinde ilk defa ataların ruhlarına tapmak şeklinde ortaya çıktığını ve dolayısıyla animizmin, ilkel dinlerin ilk şekli olduğunu ileri sürenler hem burada, hem de dinin, sırf bir düşünce ürünü olduğu noktasında yanılmışlardır.

«Animizm» terimi latince «Anima» dan gelmektedir ki batı dillerinde hayvan anlamını veren «Animal» sözcüğü de bu kökten gelir. Temelde hayvan veya animal, canlı demektir. Dolayısıyla canlılığın kaynağı olan ruha tapınmaya bu ilgiyle «Animizm» denilmiştir.

Tevhid dinlerinin yozlaşmasındaki faktörlerin başında animist yaklaşımlar gelir. Yani «Vahiy» denen ve peygamberler aracılığıyla gelen ilâhî mesajlar doğrultusunda insanlar başta yalnız Allah'a ibadet ederlerken çeşitli sebeplerin etkisi altında bazı şahsiyetleri yüceltmeye ve onlara bir zaman sonra mitolojik bir takım kimlikler mal etmeye çalışırlar. Bu yüceltilmiş insanlar ölünce ruhları şâd olsun diye ilk başlarda düzenlenen masum törenler zaman içinde farklı içerikler kazanarak onlara tapınma törenlerine dönüşür. Kur'ân-ı Kerîm'de bu konuda canlı örnekler vardır. [128]

Henüz tazeliğini koruyan Kur'ân-ı Kerîm'in içinde en ufak bir değişiklik söz konusu olmamasına rağmen, İslâm Dünyasının mensupları arasında da animist eğilimler hızla yayıldığına göre eski dinlerin türlü türlü yorumlarla ne hale gelmiş olabileceklerini tahmin etmek hiç de güç değildir.

Bugün İslâm'ımsı dünyanın her yerinde geçerli bir din modeli olarak benimsenmiş bulunan «İstimdatçı» mistik inanışlar bu gerçeği çok çarpıcı bir şekilde kanıtlamaktadır. İstimdat, «uluların», «erenlerin», yani «velilerin» ruhlarından medet ve bereket dilemektir. Animizmin mabetleri olan tekkelerin ve anıt mezarların içi, tevhidin merkezleri olan camilerin içinden çok daha coşkuludur, çok daha faaldir. Binlerce türbede yatan insanlardan hiçbirinin: «Ben öldükten sonra üzerime türbe yapınız.» dediği asla kanıtlanmadığı halde bu yapıların, İslâm'a rağmen gerçekleştirilmiş olması ve hergün yüzbinlerce insan tarafından ziyaret edilerek buralarda kurbanlar kesilmesi ve çeşitli dileklerde bulunulması, animist inancın nasıl yerleşip kemikleştiğini çok açık şekilde ortaya koymaktadır.

Animist bir temele dayanan inanışlar, her milletin zaman içinde geleneklerinin, dünya görüşünün, tarihi gerçeklerinin ve genel kültürünün etkisi altında farklı biçimler alabilir.

Örneğin, sözde İslâm'ı kabul etmiş milletlerden bazıları âlimlere, (ya da âlim kisvesinde gördükleri tarikat şeyhleri gibi adamlara), kahramanlara ve ozanlara kutsal kimlikler mal etmiş, onlara, öldükten sonra «Evliya» ya da «Ulu Önder» gibi sıfatlar takarak bu şahısları olağanüstü yüceltmeye çalışmışlardır. Bu topluluklar, ancak Allah'a gösterilebilecek derecedeki saygıyı ölmüşlerine gösterdikleri için İslâm dininden çıkmışlardır.

İster bilinçli, ister bilinçsizce olsun bu tür inanışlara sapmış bulunan insanlar, kendilerini müslüman sanıyor olsalar bile mü'min olduklarını asla kanıtlayamazlar. Dolayısıya İslâm fıkhının belli yasalarına göre mü'minler, bu sınıfa giren müşriklere karşı dikkatli olmak durumundadırlar!

Gerçekte animizm çok açık bir şirktir, geçmişlere saygı olarak açıklanması mümkün değildir.

«Bugünlere gelmemizde atalarımızın büyük emeği vardır. Bu toprakları "Allah, Allah!" diyerek yalın kılıçla onlar fethetti. Bu cennet vatanı bize emanet eden onlardır. Dolayısıyla biz onlara saygı ve sevgi borçluyuz.»

Aslında bu sözlerin hepsi de güzel ve doğru şeylerdir. Aynı zamanda tevhid inancıyla hiç çelişmemektedir. Ancak işin içyüzü daha başka türlüdür. Atalar hakkında torunların, bugün kalplerinde beslediği inanışlarla bu masum sözler hiç de birbirine uymamakta, biri, diğerini kesin şekilde yalanlamaktadır.

Gerçekte mü'min ataları sevmek ve saymak: Ancak onları rahmetle anmakla; Allah'ın merhametine her zaman muhtaç olduklarına, ölmüş ve Rabb'leriyle artık başbaşa kalmış bulunduklarına, bu insanların hepsinin de -herkesçe sanıldığı gibi - istisnasız kurtulmuş, cennetlik evliyalar olmayabileceklerine, herkes gibi onların da Allah'a hesap vereceklerine, belki çoğunun cennete bile giremeyeceğine, durumlarının tamamen meçhulümüz olduğuna, hatta onların soyundan gelip gelmediğimizi bile kesinlikle bilemediğimize, onun için sadece onları değil, bütün Müslümanların ölmüşlerini hayır ve dua ile anmamız ( yani günahlarının afolması için Allah'a yalvarmamız) gerektiğine, inanmakla olur. Onlara gerçek saygı ve sevgi işte ancak böyle olabilir.

Aksine üzerlerine koca koca kubbeler, hem de insanlardan manevî baskıyla alınan paralarla vergilerle kale gibi anıtlar dikerek, sandukalar yaparak şebekelerine çaput bağlayıp yüz sürerek, anılarına görkemli törenler düzenleyip Firavunlara yapıldığı gibi huzurlarında saygı duruşunda bulunularak, onlardan himmet ve bereket bekleyerek, bizleri muradımıza erdirmeyi isteyerek, sorunlarımızın çözümlenmesinde bize yardımcı ya da ilham kaynağı olmalarını dileyerek, onlara yazılı dilekçeler sunarak, hele savaşlarda ordularımızın ön saflarında düşmana karşı çarpıştıklarına inanarak (ki ordu böyle bir şeye hiç inanmaz) onlara saygı göstermek ise yüce Allah'a ağız dolusu sövüp saymaktan farksızdır! İşte gerçek animizm budur.

Fetişizmin temel faktörü ilkel insan psikolojisidir. Dolayısıyla belki de insan düşüncesinin ürünü olan tek dinsi inanç şekli fetişizmdir.

Fetişizm, sırf ilkel insan toplulukları arasında kendini göstermiş birtakım hurafî inanışlardır. Onun için fetişizmi tam bir din olarak tanımlamak doğru değildir. Bunun üç önemli sebebi vardır.

Birincisi: Fetişizmi bir din adı olarak ilk defa kullanan ne bir peygamber, ne de temelde ilâhî mesaja dayanan herhangi bir dinin rûhânî öncüsüdür. Bilakis Dess Brosses adında bir araştırmacıdır. Üstelik 1760 lardan önceki din literatüründe bu kelime bulunmadığına göre böyle bir isim altında yeni bir dinin tanımını yapmak mümkün değildir.

Her ne kadar Bahailik, Kadyânîlik ve Kökten putçuluk gibi daha dün denecek kadar yakın geçmişte İslâm'dan koparak oluşan dinsel kamplar da bugün bağımsız birer (batıl) din olarak tanımlanabilrlerse de bunlar temelde İslâm'dan ve Hırıstiyanlıktan esinlenilerek tertiplenmiş uydurma dinler olmak itibariyle yine de ilâhî mesajların çarpıtılması sonucu varlık göstermişlerdir. Halbuki Fetişizm böyle değildir. Fetişizmin herhangi bir tevhid diniyle ilişkisi yoktur.

Fetişistler ilkel insanlardır. Korkup ürktükleri hayvanlara, canavarlara ve tabiat güçlerine, sanıldığı gibi ibadet etmemekte, bilakis onların şerrinden korunmak için büyü diyebileceğimiz bazı araçlara baş vurmaktadırlar. Bu araçlar onlara göre kurtarıcı birer çaredir. Ancak büyü niteliğinde kullandıkları şeyler birer ibadet özelliği taşımamaktadır. Onlar her ne kadar düşmanlarına karşı manevî birer silâh olarak bu büyüleri kullanıyorlarsa da bu şeyleri yaratıcı ve kâinâtı yönlendirip idare edici güçler olarak görmemektedirler.

Üçüncü gerekçe ise: Fetişizm'de belirgin dinî ayinler, rûhânîler ve mabed yoktur. Dolayısıyla bu inanışlara, ilkellikten kaynaklanan büyücü bir yaşam tarzı da diyebiliriz. Her şeye rağmen şirkin en bayağı görüntülerinden biri de bu fetişist inanışlardır.

Hemcinslerinin seyrek bulunduğu kuytu çevrelerde doğa ile kucak kucağa yaşayan, bu yüzden gerek vahşi hayvan saldırısı, gerekse yıldırım düşmesi ve anî seller gibi başa çıkamayacağı tabiat olayları karşısında çaresiz kalan insan daima ürkek ve tedirgindir. Binaenaleyh onu, uygar ve eğitimli insandan ayıran en karakteristik psikolojik özellik budur. İşte ilkel insanın maddi olmayan imajlara karşı duyguları ve değer yargıları da büyük ölçüde tabiat olaylarının yönlendirdiği bu psikolojinin ürünüdür. Uygar insan, ilkel insan gibi zaman zaman korkulu anlar yaşasa bile risklere karşı daha akılcı yollara başvurur. Din onun için riskleri önlemede öncelikli bir araç değil, bilakis yaratıcıya karşı sırf kulluk amacını taşır. İşte ilkel insandan uygar insana, din kavramının yüklendiği anlam ve değer farkı budur.

Örneğin idam sehpasındaki bir mü'min, kutsal metinlerden birşeyler okuyup üzerine üflediği, ya da iki rekat namaz kıldığı takdirde, burun buruna gelmiş olduğu (mukadder) bir ölüm tehlikesinden bu sayede kurtulacağına ihtimal vermez. Yani Allah (cc) dilememişse ibadet yaparak, ya da bu anlamda çeşitli rûhâni eylemlerde bulunarak bir şerri üzerinden defedemeyeceğine inanır. Buna rağmen sırf Allah'ın huzuruna imânla gitmek için yine dua eder. Çünkü Allah'a kesin surette imân eden insanın temel amacı şu veya bu beladan kurtulmak değil, bilakis Allah'a kul olmak ve kamil bir imânla âhiret âlemine intikal etmektir. Zira ebedî mutluluğun şartı dünyevî felaketlerden kurtulmak değil, Allah'ın hoşnutluğunu kazanmaktır.

İlkel insana gelince o, yaptığı bir büyü ile, örneğin bir vahşi hayvan saldırısına karşı kendini sağlama almış olduğuna inanır.

Öyle ise uygar insanın rûhânî eylemleri din niteliğini taşır. Buna karşın ilkel insanınki böyle bir nitelikten uzaktır.

Sonuç olarak diyebiliriz ki Fetişizm, ilkel insanda dinsel bir eğilim gibi görünüyorsa da kesinlikle din değildir. Bilakis çok ilkel bir şirk türüdür.

Şirk kavramına bir din anlamı yüklemek ise yerine göre değişir. Şirkin bir din olması şart değildir. Çünkü zâten gerçek anlamda din niteliğine sahip olan tek inanç kurumu İslâm'dır.[129] İslâm'ın dışındaki tüm geçersiz inanç kurumlarına din denilmesi ise mecâzîdir. Fakat şirk, daima tevhidin karşıtı olarak bilinir. Dolayısıyla müşrik kişi eğer herhangi bir şeyi bilinçle, Allah Teâlâ'nın kâinât üzerindeki egemenliğini etkileyici veya O'nun egemenliğinden bağımsız bir güç olarak görüyor -bu nedenle - o şeyden korkuyor, ya da Allah'a saygı gösterdiği biçimlerde O'na saygı gösteriyorsa bunu, ister bağımsız bir din adı altında, ister bir tören olarak, isterse bir büyü veya herhangi bir eylem olarak icra etsin, bunun adı şirktir. Bu bakımdan fetişist insan müşriktir.

Çünkü bu insanlar, fetiş denilen birtakım büyüler yapar, bu büyülerin birçok tehlikelere karşı manevî güçler olduğuna inanırlar. Ayrıca doğadaki etkileyici şeylerde üstün ruhlar bulunduğuna da inanırlar.

Örneğin yüksek dağları, bulutları ve nehirleri üstün güçler olarak görür, onları birçeşit kutsal sayarlar. Ancak kutsallığı bu şeylerin görünürdeki maddelerine değil, onlarda -sözde - gizli bulunan birtakım karşıkonmaz yüce ruhlara bağlarlar.

İnsanoğlu maddi çarelerle hedeflerine ulaşamadığı ya da sorunlarını çözemediği zaman bu kez gizli ya da gizemli yollara başvurur. Bu tercihler eskiden beri insanlar arasında genel bir eğilimdir.

Gizliliğin mazeretleri ve her zaman bir açıklaması vardır. Ancak gizemlilik daima karmaşıklığını koruyacaktır. Bu nedenledir ki Kur'ân-ı Kerîm'in onayladığı, hatta mü'minleri davet ettiği «dua» hariç, İslâm, büyü ve fal gibi gizemli yolların bazılarını en ağır suç olan «küfür» diye nitelemiş ve kâfirlere lanet etmiştir.[130]

İnsanoğlu, geniş bilgi birikimlerine sahip bulunmakla birlikte, yaşadığı olaylar içinde henüz çözümleyemediği ve sırlarına birtürlü erişemediği o kadar çok şeyler vardır ki bunlar hakkında bilginler, uzmanlar ve ilim adamları hâlâ susmayı tercih etmektedirler. Nitekim telepatinin, hipnotizmanın, spiritüel enerjinin, meditasyonun ve çeşitli alternatif tıp sistemlerinin içyüzleri hâlâ bilinmemektedir.

Gizemli konular, gerek kaynak ve temelleri yönünden, gerekse amaçları itibariyle birbirinden son derece farklıdırlar. O kadar ki bunların bazıları, hayat ve kâinât olaylarının, şimdiye kadar çözülememiş, belki de çözülemeyecek olan şifreleridir. Dolayısıyla bilinsin ya da bilinmesin, bunlar esasen birer realitedir. Ancak gerçekle hiçbir ilişkisi olmayan, buna rağmen yarı uygar toplumlarda, genellikle basit düşünen insanlardan çıkar sağlamak amacıyla -sözde - gizemli nitelikte yapılan büyü, fal, müneccimlik ve medyumluk gibi bazı işler daha vardır ki bunlar tamamen spekülatif muâmelelerdir. İslâm bunları hurâfe ve batıl inanç olarak değerlendirmiş, bunları yasaklamış ve bu işlerle uğraşanların cezalandırılmasını öngörmüştür. Çünkü bu insanlarda fetişist (müşrikâne) yaklaşımlar vardır.

Örneğin büyü yapan ve yaptıran insanlar (özellikle yaptıranlar), büyüye, amacı kestirme ve gizemli yollarla gerçekleştiren bir çare olarak inanırlar. Medyumlara ve kâhinlere başvuranların da inancı böyledir.

Düşmanını perişan etmek, başına dertler ve belâlar yağdırmak için silâh yerine büyüyü tercih eden insanın esasen ne istediğini şöyle açıklamak mümkündür:

Eğer silâh ya da herhangi bir şiddet yolunu kullanırsa yakalanacak ve ağır cezalara çarptırılacaktır. Halbuki büyüye başvurursa -kendince - hiç kimsenin sezinleyemeyeceği gizemli bir yolla bu amacını gerçekleştirmiş olacaktır (!) Öyle ise büyüye inanan insana göre hayat ve kâinât olaylarını büyü ile yönlendirmek mümkündür. Bu ise Allah Teâlâ'nın kâinat üzerindeki mutlak egemenliğini tanımamak, daha doğrusu, büyü gibi bir araçla ilâhî egemenlik sınırlarının, delinebileceğine inanmak demektir. Kuşkusuz, bu açık bir şirktir. Çünkü Allah'ın kâinât üzerindeki egemenliği mutlaktır. Hiçbir şey bu eğemenliğin dışında değildir, hiçbir olay bu egemenlikten bağımsız olarak cereyan edemez. Her şeyi Allah Teâlâ yönetmektedir.

Sebep-sonuç,temeline dayalı kâinât olaylarını etki-tepki süreçlerine bağlayarak her şeyi hikmet ve kudretiyle yöneten Allah Teâlâ'dır. Evrenin her noktasında cereyan edip duran akıl ve havsala almaz karmaşık hadiseler, bir düzen içinde yürükülmektedir. Hiçbir şey tesadüfe bırakılmamıştır. Öyle ise bu yasalara göre hareket edilmedikçe büyü ve fal gibi gizemli çareler olduğuna inanılan hayalî yollarla amaca ulaşılabileceğine inanmak, herşeyden önce çok yanlış bir şartlanma ve büyük bir bilgisizlik örneğidir. Ondan sonra da Allah Teâlâ'ya karşı bir başkaldırı sayılır ki bir anlamda bunun adı şirktir.

Örneğin define arayan bir insan, eğer elde ettiği bir krokiye dayanarak, pusula ve dedektör gibi birtakım araçlar kullanarak amacına ulaşmak istiyorsa bu insan, itikadî bakımdan herhangi bir suç işlememektedir. Çünkü her şeyden önce aklını kullanmaktadır. Akıl ise Kur'ân-ı Kerîm'e göre gerçekleri yakalamada başvurulacak ilk ve en büyük araçtır. Çünkü akıl, sağlam, olgun ve reşit insanın, (Allah Teâlâ tarafından belli kanunlarla çalıştırılan) beyin mekânizmasında üretilmektedir. Bu açıdan define arayan insan, Allah'ın kâinât üzerindeki mutlak egemenliğini kabul etmiş demektir. Onun kullandığı pusula ve dedektör de yine Allah Teâlâ tarafından insanoğluna sunulmuş çeşitli fizik, manyetik ve elektronik bilimlerinin kanunlarıyla çalışmaktadır. Dolayısıyla defineci, pusula, dedektör ve benzeri araçlar kullanmakla yine Allah'ın mutlak egemenliğini tanımış demektir.

Halbuki bu araçların yerine fala başvuran insan, falcının bütün bu kanunları delebilecek ve Allah'ın kâinât üzerindeki mutlak egemenliğinde O'na ortak olabilecek bir güce sahip bulunduğunu bilerek veya bilmeyerek kabul etmektedir. Bu suretle de şirk koşmaktadır.

İnsan, itikâdî yönü olmayan en ağır suçları bile işlerken son derece büyük vebal ve günahların altına girmesine rağmen yine de küfre ya da şirke saplanmaz. Halbuki itikadi yönü olan büyü ve fal gibi fetişist anlamda öyle suçlar vardır ki, kişi onları, hiç kimseye zarar vermeden, hiç kimsenin göremeyeceği yerlerde ve yalnız başına işlese bile Allah Teâlâ'ya ortak koşmuş olur ki bu suretle cinâyet işleyen bir kimseden daha çok Allah'ın öfkesini haketmiş olur ! Bunun mantıklı sebebi acaba ne olabilir? Sebebi gâyet açıktır.

Cinâyet işleyen bir insan, bu suça girişirken bile Allah tarafından yaratılmış bulunan ve yine O'nun koyduğu belli yasalarla işlevini yerine getiren akıl, silâh, tasarı ve planlı komplo projeleri gibi araçlara baş vurarak amacını gerçekleştirmeye çalışmaktadır. Bu insan, en çirkin, en korkunç ve en vahşi bir amacın peşinde olmasına rağmen Allah'ın kâinat üzerindeki mutlak egemenliğini doğrularcasına O'nun koyduğu hayat kanunlarına göre davranmaktadır.

Halbuki büyüye veya fala başvuran insanın yargısı bundan çok farklıdır ve Yüce Allah'ı daha çok öfkelendirici bir anlam taşımaktadır. Büyü yaparak veya yaptırarak birini kazanmak, ya da birine zarar vermek isteyen insan, keza büyü veya fal aracılığıyla bilinmeyeni keşfetmeye çalışan insan, aslında Allah'a ait otorite sınırları dışında çözüm arayan insan demektir, Bu ise bir anlamda Allah'ın (haşa!) egemen olamadığı bazı bağımsız güçlerin ve alanların bulunduğunu bilerek veya bilmeyerek kabul etmek demektir. Belki bu nedenledir ki büyü, Kur'ân-ı Kerîm'de açıkça küfür olarak nitelenmiştir.[131] Küfür ise Allah'(cc) ın otoritesini tanımamak anlamını taşır.

Fetişist inançlara, Müslümanlar arasında «Hurafeler» ya da «Batıl inançlar» denir.

Hurafe: Uydurulmuş, abartılmış, akla ve vicdana sığmayan asılsız inanç demektir.

Bâtıl da, geçersiz, hükümsüz ve bağlayıcılığı olmayan şey anlamına gelir.

Ne yazık ki Müslümansı toplumlar, hatta Müslümanlar (daha doğrusu bilgisiz ve eğitimsiz mü'minler) arasında bile batıl inanışların tutunabildiği, inkâr edilemeyen bir gerçektir. İlginçtir ki sahâbîlerden büyük şahsiyetler hariç, diğerlerinin de zaman zaman batıl inançlara kapıldıkları ve Hz. Peygamber (sav) tarafından şiddetle uyarıldıkları bazı eserlerde nakledilmektedir.[132] Ancak sahaâbîler, Rasûlullâh (sav)'ın uyarıları üzerine hemen tevbe etmiş ve kanaatlerını düzeltmişlerdir.

Yukarıda da açıklandığı üzere batıl inanç: Kulluk anlamını taşıyan imânî bir mesele olmaktan çok, insanın, ya ürküntü duyduğu şeylere karşı aklı sıra manevi çare diye başvurduğu birtakım şarlatanlıklardır; veya hayatta karşılaştığı sorunların çözümlenmesinde yardımlarını almak üzere evliyalar ve rûhâniler gibi «yarıtanrılar» dan medet ummalar ve onlara yapılan dua ve niyazlardır.

Elbetteki Müslümanlar arasında da bu şarlatanlıklara ve ölülerden yardım dileyebilecek kadar basit düşünceli insanlar vardır. İşin ilginç tarafı, bu insanların hepsinin de eğitimsiz olmadıklarıdır. Medyumlardan medet uman, falcılara başvurup geleceğini onlardan öğrenmek isteyen nice okumuş devlet adamlarının yaşadığı skandallar, toplumu zaman zaman meşgul etmiştir. Evet insanlar baş edemeyecekleri güçlere ve nereden geleceğini tahmin edemedikleri kaza ve belalara karşı daima tedirginlik duyarlar. Bu psikolojik durum, yalnızca inançlı insanlarla da sınırlı değildir. Hemen herkes herhangi bir nedenle ve herhangi bir yerden gelebilecek risk ve tehlikelere karşı önlem alma ihtiyacını duyar. Bu, her insanın, ortama göre haklı olarak kapıldığı endişelerden kaynaklanmaktadır. Ancak, örneğin sağlam kilitler kullanmak, değerli eşyaları güvenilir kasalarda korumak, trafik kurallarına uymak, aşı olmak ve bütün bunlardan sonra da dua etmek ve Allah'a tevekkülde bulunmak gibi endişeleri giderebilecek akılcı ve meşru önlemler varken bazı kimseler, evlerinin, araç ve cihazlarının üzerine nazar boncuğu, bebek papucu ve nalçacıklar asmak, üstlerinde çeşitli muskalar taşımak suretiyle aklın ve Kur'ân'ın ölçülerine sığmayan yollara başvurarak sözde manevi önlem (!) almaya çalışmaktadırlar. Bunlar ise batıl inançlardır ve şirktir!

Ne ilginçtir ki Kur'ân'ın feyiz ve nurundan yoksun bazı kimseler, hayattaki muhtemel risklere karşı -dua ve tevekkül hariç- dindarlardan daha akılcı ve daha meşru yollara başvurarak önlemlerini almaktadırlar. Nitekim Müslümansı topluluklar arasında yaygınlaşan hurâfe ve batıl inançlar yüzünden, gerçek Müslümanlar her münasebette, akılcı geçinen müşrikler tarafından küçümsenmekte ve alay konusu olmaktadırlar.

Tekrar kaydetmek gerekir ki hastalığa ya da nazara karşı kurşun döktürmek, tütsü yapmak, sıtma için el bileğine, okunup düğümlenmiş iplik bağlamak, eve, arabaya, ya da dikiş makinesi ve bilgisayar gibi cihazlara (kaza belaya karşı) nazar boncuğu, nalça, bebek papucu gibi tılsımlı sanılan şeyler takmak batıldır, çirkindir, şirktir. Çünkü bu yollara başvuran insan aslında nalın, papucun, nazar boncuğunun, muskanın ve benzeri büyü araçlarının, Allah'ın egemenlik sınırları dışında birer güç olduğunu kabul etmiş sayılır ki bu, Allah'a açıkça ortak koşmaktan başka bir şey değildir. Eğer bu insanlar, yukarıda bir kısmı söz konusu edilen büyü araçlarının, Kur'ân-ı Kerîm'de yerleri olduğuna inanırlarsa bu takdirde de Allah'ın kitabında bulunmayan şeyleri ona mal etmekten sebep kâfir olurlar!

Başta eğitimsizlik olmak üzere çeşitli çıkar odaklarının, gayret ve propagandalarıyla şartlanan insanlar arasında özellikle batıl inanışlar daha çok yayılır. Şirke götüren bu tehlikeli anlayış ve kanaatler o kadar çok ve yaygındır ki hepsini örneklerle sıralayıp anlatmak imkânsızdır. Bunları, «nazar» gibi hak ve gerçek olan inançlardan ayırt edebilmek için Müslümanın iki ölçüsü vardır. Bunlar kitap ve sünnettir. Yani manevi değer olarak tanıtılan herhangi bir şeyin öyle olup olmadığı, Onun, Kur'ân-ı Kerîm'e ve Hz. Peygamber (sav)'in hayatına uyup uymamasına göre ancak anlaşılır. Dolayısıyla Müslümanların her konuda olduğu gibi bu noktada da başvuracakları mihenk taşları işte bu iki şeydir.

İslâm'ın korkutucu tehditlerine rağmen batıl inanışların, Müslümanlar arasında da tutunması ilginç bir olaydır. Çünkü İslâm'a göre neyin hak, neyin batıl; hangi düşünce ve inanışların doğru, hangisinin ise yanlış olduğu gâyet açıktır. İslâm bu konuda insanlığın bütün inanç kurumlarından çok farklı ve ciddî disiplinler getirmiştir. Bunlar özellikle «küfür» ve «şirk» kavramlarının içerikleri olarak akâid âlimleri tarafından her çağda ele alınmış ve açıklanmıştır. Buna rağmen çoğunun şirke sebep olduğu batıl inanışların, «bid'at» ve hurâfelerin Müslümanlar arasında yer yer yayılması bir türlü önlenememiştir. Dolayısıyla bu inanışların, esasen nerelerden, hangi kaynaklardan peydahlanıp geldiği ve hangi yollarla halk arasına yayıldığı önemli bir konudur.

Batıl inanışlar, aslında ciddî ve çok yönlü olarak ele alınıp incelenmeye muhtaçtır. Bu konuda gereken çalışmalar yapıldığı ve kesin sonuçlar alındığı takdirde birçok şirk faktörünün kökeni daha net olarak ortaya çıkacaktır. Çünkü bu inanışların çoğu, eski dinlerin birçeşit kir ve pasakları olarak tarihin akıntısı içinde günümüze kadar sürüklenip gelmiştir. Hatta bu telakkiler, tarihin seyri içinde çeşitli yorumlardan ve benzeri daha birçok batıl inanışlardan da beslenerek bugünkü şekillerini almış olabilirler. Bu açıdan bakıldığında batıl inanışların, Müslümanlar için ne kadar büyük imânî tehlikelerle yüklü olduğunu tahmin etmek güç değildir.

Özellikle şunu belirtmek gerekir ki, yüzyıllar önce, örneğin iki üç ay gibi çok kısa bir zaman zarfında kendi özgür irâdeleriyle ve büyük kalabalıklar halinde İslâm'a girmiş olan topluluklar, fetih ordularının heybeti altında paniğe kapılarak Müslüman olmuş kitlelere oranla eski inançlarından İslâm'a çok daha fazla şeyler taşımışlardır. Bu insanların, İslâm'ı severek O'na gönül kapılarını açarlarken bulundukları özgür ortamda eski dinlerinden hemen sıyrılıp arınmak için pek de zorlayıcı nedenlerle karşılaştıkları söylenemez. Örneğin vaktiyle dinlerden birinin saygın birer rûhânî şahsiyetleri iken, gelişen olayların etkisiyle bir sabah kendilerini İslâm'ın içinde bulan insanları bir düşünün. Bunlar, İslâm'ı birkaç ay içinde kabul eden koskoca bir toplumun arasında artık papucu dama atılmış bir dinin rûhânîleri olarak yaşayabilirler mi idi; ya da Müslüman olsalar bile bu adamlar eski saygınlıklarını koruyabilmek için şimdi de bir İslâm âlimi rolünü hiç mi oynamak istemeyeceklerdi ?!

Bütün bunlar insana çok şeyler hatırlatmaktadır. Öyle görünüyor ki vaktiyle bir şaman rahibiyken, İslâm'a girer girmez sırtına cübbeyi, başına da kavuğu geçirip ertesi gün hemen bir «Efendi Hazretleri» oluveren nice insan, bilerek veya bilmeyerek eski dinin öğretilerini, İslâm'a bulaştırmaktan hiç çekinmedi ve çekinmek için de o zaman belki bir neden bile bulamadı! İslâm'ın, batıl ve yabancı inanışlara karşı ciddî tavrını o günün henüz yeni Müslüman olmuş duygusal ve cahil kalabalıkları anlayamazlardı. Onlar, asırlar önce Hz. Peygamber (sav)'in Mekke müşriklerine karşı verdiği zorlu mücadeleleri, çektiği çileleri bilemez ve takdir bile edemezlerdi. Çünkü Kabe'deki yüzlerce putun nasıl kırıldığını gözleriyle görmemişlerdi. Onun için de elbette ki putlara ve çeşitli şirk sembollerine karşı eski Müslümanlar kadar hiç de duyarlı olamazlardı. Bugün de Müslümansı toplumların durumu aynı değil midir ?

Hz. Peygamber'(sav) in çağını ve yaşadığı çileleri canlandıran filmler her gün seyredilmektedir. Ancak bunlardan, tevhid inancı doğrultusunda acaba ne kadar ders ve ibret alınabilmektedir? Çünkü günümüzde Müslümanım diyen milyonlarca insanın hayatında o kadar trajik çelişkiler vardır ki bunlara dokunmaktan bile insan âdetâ utanç duymaktadır. Örneğin camiden çıkar çıkmaz hemen bir türbenin, bir mezarın başında dikilen, ya da bir törene katılan ve o sırada bir heykelin karşısında saygı duruşunda bulunan nice insan kılığında yaratık vardır ki bunlara şirk kavramının ne olduğunu anlatmak mümkün değildir. Çünkü gerçekten şirkin ne olduğunu anlamak için hem belli bir zaman gereklidir, hem de bu iş pedagojik bir eğitim meselesidir; Ve çünkü tevhid bilincine erişemeyen insan, hiçbir zaman şirk tehlikelerine karşı kendini koruyamaz. Özellikle toplumun manevi bağışıklık sistemini çökerten tarikatların yaygın olduğu Türkeye'de şirk tehlikelerine karşı korunmak oldukça zordur.

Aslında, Allah'a kesin ifadelerle ortak koşan bir kimseye rastlamak hemen hemen mümkün değil, denebilir. Örneğin (Haşa !) «Allah, filan güçlerle - ya da- şu kadar sayıdaki kimselerle birlikte âlemleri yönetiyor» diyen ve böyle inanan hiç kimseye rastladınız mı ? Buna rağmen Kur'ân-ı Kerîm, şirk üzerinde çok durmuş, ve Allah Teâlâ, şirk koşan kimseyi asla afetmeyeceğini kesin şekilde açıklamıştır. [133]

İnsanlar çok kesin ifadelerle Allah'a ortak koşmazlar. Çünkü bu suretle çok fahiş bir mantıksızlık örneği vereceklerini genellikle bilirler. Dikkat edilirse kâfirler bile bu anlamda şirk koşmazlar. Örneğin bir heykelin karşısında saygı duruşunda bulunacak kadar basitleşen ve şeytana maskara olan insanlara bile bu eylemleriyle Allah'a ortak koşup koşmadıklarını sormak âdetâ bir cesaret işidir. Böyle bir soruyu yöneltecek insana «meczup» ya da «deli» demeleri hatta onu linç etmeleri bile muhtemeldir. Bu da insanların açıkça ve kolay kolay «Allah'ın ortağı vardır.» diyemeyeceklerini kanıtlamaktadır.

Öyle ise şirkten (yani Allah'a ortak koşmaktan) gerçek amaç, O'nun kâinat üzerindeki mutlak egemenliğini tanımamaktır. Bu da Allah'dan başka şeylere karşı, -ancak Allah'a gösterilebilecek şekilde- saygı duruşunda bulunmakla olur.

Şirk suçunun gerçekleşmesine neden olan sözler, eylem ve tavırlar özet olarak şu beş ana başlık altında toplanabilir:

Bütün tılsımlar; tütsüler; kurşun dökmek ve ipliklere üfleyip düğümlemek gibi şarlatanlıklar; (çeşitli baharat, mum, kıl, kemik, tırnak ve dışkı gibi) atık ve necis maddelerle yapılan maksatlı ve gizli işler; Havâs denilen okuma, şekil, şema, yazı ve heykelcikler bu bölüme girerler. Bu uğraşlar, sayılamayacak kadar çeşitlidir. Kenzu'l-Havas (Gizli İlimler Hazinesi), Şemsu'l-Maarif ve El-Lu'lu' ve'l-Mercan gibi büyü kitaplarında bunların uygulama şekilleri ve sözde sırları (!) anlatılmaktadır. Cahil insanların sırtından kolayca geçinmek için cinci üfürükçü birtakım açıkgözler tarafından yapılan bu büyülerin, geçici bir psikolojik yönlendirmeden başka gerçek anlamda hiçbir etkileri yoktur.

Gerek günümüzde sosyete falı olarak bilinen tarot ve eskiden müneccimlik denilen astroloji (burçlar ya da yıldız falı), gerek daha çok çingeneler tarafından yarıdilencilik amaçlarıyla bakılan su, el ve ayna falı, gerekse şehir halkı arasında yaygın olan kahve falı bu kısma girmektedir.

Bazı kimselerin «Fala inanma, falsız da kalma» sözü açık bir çelişkidir. Şirk riskini ortadan kaldırmaz. İmânî açıdan son derece tehlikeli olan tüm eylem, söz ve tavırlar mizah konusu yapılamazlar. Nitekim ciddî anlamda olmasa bile bu tür sözleri sarfedenlerin yeniden Kelime-i Şahadet getirmeleri gerekir.

Ermişlik, mitolojik bir kavramdır. Gizli bir kaynaktan metafizik anlamda ilham alarak meçhulleri ve geleceği bilmek demektir. Mitolojik anlayışta ermişliğin sınırları da yoktur. Kişi, ya da kişilerin hayal gücüne paralel olarak efsânevî içerikler kazanır. Daha çok Türk ve İranlı Müslümansı toplumlar arasında ermişlik mitolojisi yaygındır. Ehl-i Beyt'den imamlar, seyyidler, evliyalar, tarikat şeyhleri ve hatta bazen deliler bile bu cahil topluluklar tarafından ermiş sayılırlar ve tanrılaştırılırlar. İslâm akâidinin tanımladığı «kerâmet» in bu mitoloji ile hiçbir ilişkisi yoktur. Animist kökten gelen bu batıl inanç, şirkin en tehlekeli ve en bayağı türlerinden biridir..

Ermiş kişi; tarikatçılara ve onların etkisinde kalmış eğitimsiz, bilgisiz insanlara göre: Allah katına varmış, bu suretle de insan üstü bir kimlik kazanmış olan kimse demektir. Bazı örgütler ve organize çıkar güçleri tarafından yapılan çeşitli propagandalarla zaman zaman birilerine, mistik ve rûhânî kimlik içinde ün kazandırılır. Sadece Müslümansı topluluklar arasında değil, hemen her millet arasında tarih boyunca bir sömürü aracı olarak sürdürülen evliyacılık bugün de yaygındır. Velî ya da evliyâ sıfatıyla popüler olan kişi, genelde halinden memnun olduğu için, kendisine şöhret sağlayanları yalanlamaz. Bu durum ise onun zaman içinde yarı tanrı olarak zihinlere kazınmasına sebep olur. Ölünce üzerinde türbe inşa edilir, adına kurbanlar kesilir, kerâmetler örülür, hatta söylemediği sözler, yazmadığı kitaplar ve divanlar bile üretilir.

Türbeler, süslü sandukalar, kale bedenleri gibi anıt mezarlar, törenler, esas duruşları, râbıtalar, Hatm-i Huwâcegânlar, İslâm terminolojisiyle açıklanamayan patanjalist kavramlar ve öğretiler, İslâmî motiflerle kamufle edilmiş budist kaynaklı ayin ve zikirler, bu mitolojinin çeşitli malzemeleri ve görüntüleridir.

Bu batıl inanç bazı yönlerden ermişlik mitolojisiyle ilintilidir. Geniş cahil topluluklar tarafından gavslar, kutuplar, abdallar, erenler , şeyhler, azizler, rûhânîler, ulu önderler ve kurtarıcılar gibi çeşitli adlar altında tanrılaştırılan faniler vardır. Bunların ölüleri de dirileri gibi kutsal karşılanırlar. Sağken müritleri, hayranları ve aveneleri tarafından veli ve ermiş olarak kabul edilen ve birçoğunun adlarının sonuna «Hazretleri» unvanı konarak yüceltilen bu kimselerin, Allah katında da yine veli ve hazret olduklarına inanılır. Dolayısıyla ölüm onlar için farklı bir anlam taşır. Hayattayken kınındaki kılıç gibi durduklarına inanılan bu adamları, öldükten sonra artık kınlarından çekilmiş kabul ederler. Yani daha etkin ve keskin olurlar (!) Nitekim bu adamların hayattayken sahip oldukları şöhret, öldükten sonra da bazen asırlar boyu devam eder ve türbeleri sürekli işleyen birer ziyaretgâh olur. Konya'daki Celaleddin-i Rûmî Müzesi ve Ankara'daki Anıtkabir bunun en çarpıcı birer örneğidir.

Bu türbe ve mezarlıklarda, ziyaret sırasında yakılan mumlar, yapıştırılan niyet taşları, bağlanan bezler, atılan paralar, adanan adaklar, kesilen kurbanlar, verilen yemekler, yazılan dilekçeler, düzenlenen mevlit şölenleri[134] yapılan dua ve yakarışlar «Rûhânîyetten istimdat»'çı kültün temel özelliklerini açık şekilde sergilemektedir.

Bu münasebetle ve özellikle kaydetmek gerekir ki Türkiye'de cahil kalabalıkların din anlayışı budur.

Manevi koruyucu olduğuna inanılarak çocukların üzerine, araçlara, evlere ve cihazlara asılan nazar boncukları, iğde çekirdeği, rûhânîlere ait tesbih, cübbe ve sikke gibi giyim ve kuşam eşyası, besledikleri köpeklerin maketleri, içinde içki içtikleri kadehler, kullandıkları müzik aletleri, kutsal sayılan niyet ve murad ağaçları, keza hastalık giderici olarak inanılan mekânlar, kayalar ve kutsal (!) pınarlar[135] bu kısma giren şirk sembolleridir.

Sonuç olarak özetle diyebiliriz ki kalabalıkların belki de İslâm'dan bir parça gibi gördüğü, (şirke neden olabilecek) o kadar bayağı inanışlar vardır ki bunların bir bölümü vaktiyle batıl dinlerden birinin mensubu iken İslâm'a girenler tarafından eski alışkanlıkla sürdürülen bir önceki dinin gelenekleridir; Hacı Bektaş, Mevlânâ, Oruç Baba, Telli Baba, Helvacı Baba, Veyselkarânî ve Zilli Dede etkinlikleri gibi... Bir diğer bölümü ise bazı cahil Müslümanların, haşır neşir oldukları yahudi ve Hıristiyan arkadaş muhitlerinde görüp özentiyle taklit ettikleri şeylerdir.

İnsanlık tarihinde -her defasında - bir tevhid dininin yozlaşmasıyla ortaya çıkan şirk türlerinden biri de kâinâtın iki ilâh tarafından yönetildiği (!) inancıdır.

Vaktiyle Mecûsilik adı altında İran halkı tarafından kabul edilen dinin temeli, işte bu çift tanrılı şirk ilkesine dayanıyordu. Biri iyiliğin (Hürmüz), diğeri ise kötülüğün (Ahrimân) temsilcisi olarak kabul edilen iki tanrı -bu sapkın inanca göre - sürekli mücadele halindedirler.

Hz. Peygamber (sav)'in doğumundan yaklaşık elli yıl önce Mazdek [136] adında İranlı bir devrimci tarafından bu din üzerinde bazı değişiklikler yapılmak istendi.

Hz. İbrahim'in getirdiği tevhid dini, (nasıl ki Müşrik Araplar tarafından putçu bir kimliğe dönüştürülmüş ise) İran'da da Mecûsîlik adı altında ateşe tapınma ile sembolize edilen çift tanrılı bir şirk dinine dönüştürülmüştü. İslâm'ın ortaya çıkmasıyla bu din de aynen Cahiliye Araplarının putperest dini gibi söndü. Hz. Ömer (ra) zamanında İran'ın fethedilmesiyle birlikte Mecûsîlik silinmeye başlayınca bu inanç üzerinde kalmaya direnenler, içine düştükleri moral çöküntüsü yüzünden Hindistan'a göçtüler. Sayıları günümüzde çok azdır. Ateş yakarak ibadet ederler.

Her yıl 22 Mart günü özellikle Kürtler tarafından ateş yakılarak kutlanan Nevruz Bayramı, bu inancın Müslümansılar arasında gelenek olarak devam eden silik bir görüntüsüdür. Çünkü Kürtler İslâm'a girmeden önce Mecûsîliğin temsilcisi olan Zerdüşt'ün [137] dinine bağlı idiler. Kürt mitolojisine göre vaktiyle -zâlim bir kral olan - Dahhak'a karşı verdikleri mücadelenin başarıya ulaşması üzerine bir kurtuluş ve bağımsızlık sembolü olarak Nevruz ateşleri yakılmaktadır. Ancak İranlıların da Nevruz'u yılbaşı olarak kutladıklarına bakılacak olursa bu olayın Kürt mitolojisini doğrulamadığı, aksine mecûsî geleneğinin devamı olduğu kesinlik kazanmaktadır. [138]

Ayrıca burada, konu ile ilgisi bakımından şunu da belirtmek gerekir ki, kâinâtın sözde aydınlık ve karanlık olmak üzere iki farklı ve karşıt şeylerden oluştuğunu savunan gnostisizmin, bir şirk felsefesi olduğunu ileri sürmek çok dolaylı bir yorum olur. Gnostik felsefe hakkında ortaya konabilecek bir tek yargı vardır, o da küfürdür [139]

Kur'ân-ı Kerîm'de şirk konusuna ve müşriklere çok geniş yer verilmiştir. Müşrik insanın psikolojisi, mü'minlere karşı beslediği kin ve düşmanlık duyguları, çocuğun, müşrik anne ve babası ile nasıl muamele edeceği, mü'minlerin onlara karşı nasıl hareket etmesi gerektiği, kıyamet gününde birbirlerini suçlamaları ve Allah Teâlâ'nın, O'nlara ilişkin hükmü, Kur'ân-ı Kerîm'de çok çarpıcı ifadelerle açıklanmıştır.

Küfrün diğer çeşitli hastalıklarına kapılmış kimseler gibi Müşrik insan da, Kur'ân-ı Kerîm'in haber verdiği gaybî gerçeklere daima kuşkuyla bakar. Tekrar dirilmek, hesap vermek, cennet ve cehennem gibi gerçekler, genelde onun için çok derin bir endişe kaynağı oluşturmaz. O, daha çok putlarıyla, taptığı ve medet umduğu fânî şeylerle meşguldür. Müşriklerden kimisine göne gaybî gerçekler uydurulmuş şeyler de olabilir. Bu nedenle müşrik insan, sürekli bir içsel bunalım yaşar. Onun bu ruh hali, sırf inkârcı insanda var olan gizli bir paniğe de zaman zaman dönüşebilir ve onu teselli olabileceği her yere doğru itebilir. Bu belirsizlik onun yaşam seyrini de etkiler. Bazı olaylar karşısında vicdanına üşüşen sorulara doyurucu bir yanıt bulamama sıkıntısıyla yerine göre saldırganlaşabilir; bocalayabilir veya tamamen içine çekilebilir.

Tabiatıyla böylesine bir panik, böylesine sınırsız bir doyumsuzluk ve âcizlik içinde bocalayarak yaşayan müşrik insan, ıstıraplarını dindirmek, efkarını dağıtmak ve endişelerinden sıyrılabilmek için çeşitli avunma yolları arayacaktır. Ancak para mevki ve şöhret gibi maddi alanda onu avutmaya yarayan araçlar, her saniye yaklaşmakta olan ölüm ve sonrasına ilişkin sorunlara herhangi bir çözüm getiremeyecektir. Müşrik insanı, Allah Teâlâ'ya ortak koşmaya sürükleyen gizli neden, onun ruh derinliklerine yerleşmiş olan bu soruna çözüm arayışıdır. Bu arayış, korku ile karışık bir nevroz olarak onun bütün hayatını etkisi altına alır.

Müşrik insanın bütün sorunları hemen hemen bu noktada odaklaşmaktadır. Onun içindir ki münafıktan farklı olarak Allah'a ortak koştuğu putuna ısrarla yapışır durur. Şartlar ne olursa olsun müşrik insan mutlaka kendine bir put bulmaya çalışır. Bu put ya insandır, ya hayvandır, ya bitkidir, ya da bir kayadır... Önemli olan bir şeylere tapınmak ve biraz da böyle teselli olmaktır. Ancak elleriyle dokunamayacağı, gözleriyle bir saltanat tahtı üzerinde seyredemeyeceği, tam karşısına dikilip saygı duruşunda bulunamayacağı, en azından -ölmüş olsa bile - mezarına bir çelenk sunamayacağı kocaman (!) bir tanrıdan başkasını da bir türlü havsalasına sığdıramaz. Dolayısıyladır ki Allah Teâlâ bu basit tiplerin halet-i ruhiyesini, onların yaşadıkları korku ve panikle açıklamaktadır.

«Herhangi bir otorite olarak indirmediği şeyleri, Allah'a ortak koşanların yüreklerine korku salacağız !..[140]

Gerçekten de öyle değil mi ? Cılız ve çelimsiz bir mü'min onlara: «Gelin, sizi duymayan bu taşlara tapmayın, Allah'a kulluk edin.» dediği zaman korkularından paniğe kapılmıyorlar mı ? Korkunç büyüklükteki güçlere, ordulara ve silâhlara sahip oldukları halde cılız bir insanın üzerine atılıp onu hemen oracıkta linç etmek istemeleri bu panik ve korkudan ileri gelmiyor mu ?!

Evet gerçekten müşrik insan korkaktır. Onun bu bozuk psikolojisi hiçbir devirde değişmemiştir. Bırakın eski çağların karanlıkları içinde bocalayan nesillerini, yıllarca okumuş, -sözde - geniş kültür almış, dünyayı gezmiş, birkaç yabancı dil bilen günümüzün entellektüel müşriklerine bile öğütlerde bulunmayı göze alabilen mü'minlerin uğradığı akibetler, müşrik insanın çağlar boyu değişmeyen bu bunalımlarını, bu korkularını ortaya sermek bakımından ibret vericidir.

Evet, gerçekten müşrikler fanatik ve kincidirler. Çünkü şirk, insanı âdetâ insanlıktan sıyırıp çıkarmakta, onun dengelerini bozmakta, muhakeme mekânizmalarını hasara uğratmakta ve onu tıpkı pisliğinde boncuk arayan bir piskopat haline getirmektedir. Bu yüzden müşrik insan, devamlı surette iç deprasyonlar bunalımlar halüsinasyonlar yaşamaktadır; Kıskanç, geçimsiz ve kindardır. Beyninin hücrelerine kadar bütün iç dünyası şirk pislikleriyle kirletildiği içindir ki müşrik bir insanla, evrensel bir gerçeği oturup tartışmak hiçbir zaman mümkün değildir. Çünkü âdetâ örümcek dolu kafası ve zihnindeki kokuşmuş düşünceler onun uzak ufuklara doğru bakmasına daima engeldir. Bu yüzden de müşrik insan çağdışıdır ve fanatiktir; Hiçbir yenilik, hiçbir reform ve hiçbir uygarlık onun mantık duvarlarını kolay kolay delemez. Onun bütün dünyası tanrılaştırdığı faninin mitolojik kimliğiyle meşguldur. Yaşam onun için törenlerden, çelenklerden, saygı duruşlarından, kahramanlık marşlarından, ayinlerden, türbelerden, mezarlardan, erenlerden başka bir şey değildir. Hülasa müşrik insanın içsel hayatı, şeytanların, içinde dans ettiği karanlık bir dehliz gibidir. Çünkü yüce tevhid inancını algılayabilecek berrak bir iç dünyaya sahip değildir.

Dolayısıyla peygamberlere kafa tutan eski çağların müşrikleri hangi karanlık kafalara sahip idiyseler, gerek günümüzün mistikleri (yani tarikatçılar), gerekse modern putçular, aynı karanlık kafalara sahiptirler; Tutucu, kaba ve saldırgandırlar. Sebebine gelince, tutundukları inanç ve düşünce hurdalığı bilimselcilikten ya da mitolojiden öte hiçbir anlam taşımaz. Aynı zamanda birer şirk kaynağı olan geçmiş çağların tasavvufu ve çeşitli felsefeleri ile modern çağın pozitivizmi, rasyonalizmi, Darwinizmi ve laisizmi, «Allah gerçeği» karşısındaki tutumları bakımından birbirinden farksızdırlar.

Müşriklerin kinci olduklarını, mü'minlere karşı düşmanlık duygularıyla dolu olduklarını Kur'ân-ı Kerîm açık şekilde haber vermektedir.

Burada öncelikle söylemek gerekir ki mü'minlere karşı içleri kin ateşiyle alev alev yanan iki topluluk vardır. Bunlar yahudiler ve müşriklerdir. Allah Teâlâ onlar hakkında şöyle buyuruyor:

«Gerçekten de göreceksin ki insanlar arasında mü'minlere karşı en çok düşmanlık güdenler yahudiler ve Allah'a ortak koşanlardır.» [141]

Müşriklerin bu âyette, yahudilerle beraber söz konusu edilmeleri çok ilginçtir ve mucizevî bir Kur'ân gerçeğidir. Onların da aynen yahudiler gibi mü'minlere karşı en şiddetli düşmanlık duygularıyla dolu olduğu, o kadar büyük bir hakikattır ki Kur'ân-ı Kerîm'in yeryüzüne inişinden yüzyıllar sonra bile bu gerçeğin en çarpıcı örneklerine daima rastlanmıştır.

Vaktiyle Mekke'li müşriklerin, Hz. Peygamber'i ortadan kaldırmak ve yeni İslâm Devleti'ni daha beşiğindeyken boğmak için Medine'li Beni Kurayza ve Beni'n-Nadıyr yahudilerinden nasıl yardım aldıkları ve iki kitlenin nasıl gizli aşikar işbirliği içinde oldukları, bir tarih gerçeğidir. Ne ilginçtir ki yahudinin Müslümana karşı olan ezeli düşmanlığı, tarihin her döneminde müşriklerin desteğini bulmuş, müşrikler de Müslümanlara karşı düşmanca tavır aldıkları her defasında yahudilerin yardımına nail olmuşlardır. Çağlarüstü ilâhî mesaj bunun âdetâ her zaman böyle olacağını haber vererek mü'minleri uyarmaktadır:

«Ehl-i Kitap'dan bazı kâfirler ve putçular da, rabbiniz tarafından size bir iyilik yapılmasını istemezler.» [142]

Kur'ân-ı Kerîm, hiç kuşkusuz Allah Teâlâ'nın, insanlığa en son ve en yüce mesajıdır. İnsanı terbiye edici, düşündürücü ve evrensel değerlerle yönlendirici yüce kelâmıdır. Bu nitelikleriyle elbette ki din farkından sebep, çocuğu anne ve babasına karşı seküler yaşamdaki ilişkilerinde saptırmadan sadece imânî konuda duyarlı olmasını ona emretmiştir.

Çocuğun anne ve babasıyla olan dünyevi ilişkileri bir ahlâk konusudur. İmânî meseleye gelince Allah Teâlâ ona bu noktada şunları emretmektedir:

«Eğer onlar, bilemediğin bir şeyi bana ortak koşman için seni zorlayacak olurlarsa onlara boyun eğme ! -Ancak - onlarla dünyada iyi geçin ve bana yönelen kimsenin yoluna uy.» [143]

Bu harika ahlâk müeyyidesini, dünyanın hiçbir yasasında bulmak mümkün değildir. Evet, mü'min çocuk, bu yüce düstûra uyarak anne ve babasıyla, (müşrik bile olsalar) şu birkaç günlük geçici dünya hayatında iyi geçinmeye çalışacak, fakat Allah'a şirk koşma noktasında zorlanacak olursa (ebedî bir hüsrana uğramamak için) onlara asla boyun eğmeyecektir! Ne ilginçtir ki böylesine zorlu bir sınav vermek durumunda kalmış